ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੂਸ, ਚੀਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਮੁਲਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ। ਉਰਦੂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੇਅਰਅਦਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਤੇ ਮਜ਼ਾਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਬੰਦਾ ਮੁਤਮਈਅਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇੱਕ ਦਿਹਾੜੇ ਅਸਾਡੇ ਘਰ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਅਸਾਡੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਏ । ਸੁਣਿਆਂ ਏ ਕਿ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਮੁਨਸਫ਼ਾਨਾ ਹੋਸੀ। ਅਸਾਡਾ ਖਿਆਲ ਏ ਕਿ ਏਸ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਈਏ। ਇਹਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਈਏ ਯਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਜਮਾਤ ਬਣਾ ਲਈਏ।" ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਹਕ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਇਕੱਠ ਹੋਵਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣਦਾ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਇਕੱਠਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਹਕ ਹੁੰਮ ਹੁਮਾ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਹਾਮੀ ਸਨ ਤੇ ਉਸੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੀਹਦਾ ਹਿਮਾਇਤੀ ਲੀਡਰ ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਨੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਬੜੀਆਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ । ਰਾਹਕਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਹਕ ਬਹੁਤ ਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦਾ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਡਰ ਤੇ ਖ਼ੌਫ਼ ਲਹਿ ਗਏ ਹੋਵਣ। ਗੱਭਰੂਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭੰਗੜੇ ਪਾਏ ਤੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰੇ ।

ਬਰਾਦਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਨਜ਼ੀਮ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਤਨਜ਼ੀਮ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਮੈਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਬੋਲਦਾ। ਉੱਤੋਂ ਪਿਉ ਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਈ ਸੈਕਟਰੀ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਸੈਕਟਰੀ ਬਣ ਤਾਂ ਗਿਆ ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂਘ ਹੁਜਰੇ ਦੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਈ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ । ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸੈਕਟਰੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮੈਥੋਂ ਭਾਰੀ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

ਤਨਜ਼ੀਮ ਦਾ ਸਦਰ ਜਿਹੜਾ 55-56 ਸਾਲ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਵਾਕਫ਼ ਤੇ ਬੇਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ੇਖ ਜੀ! ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਈ ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਏ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬੱਸ ਐਵੇਂ ਆਸਰਾ ਵਾਂ ।" ਬੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿ ਮੈਂ ਈ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਿੰਜ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਨੱਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਪਿਉ ਦੀ ਘੂਰੀ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਜਕੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਖਦਾ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, ਇਛਰੇ ਵਿੱਚ। ਖੌਰੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਦਰ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਪੈਂਫ਼ਲਿਟ ਦਿੱਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ। ਕਿਤਾਬਾਂ