ਤੇ ਪੈਂਫ਼ਲਿਟ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਪਰ ਉੱਕਾ ਸਮਝ ਨਾ ਆਂਵਦੀ, ਨਵੀਂਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਸਨ।
ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਰਾਹਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਕੰਮੀ ਸਾਰੇ ਗ਼ਰੀਬ ਮਸਕੀਨ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ । ਸਾਰੇ ਈ ਆਵਣ ਵਾਲੇ ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ।
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਭੋਏਂ ਵਾਲ਼ੇ ਲੋਕ ਰਾਹਕਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਟਿਚਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ : "ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਬਾਰਾਂ ਕਿੱਲੇ ਮਿਲਣਗੇ ਪਰ ਲੱਕੜ ਦੇ।" ਮੌਲਵੀ ਵੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੰਮੀ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਤਨਜ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਖਦਾ: “ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਇੰਜ ਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਾਵਣਗੇ।" ਮੌਲਵੀ ਹੋਰ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਅ ਸਾੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਨਮਾਣੇ ਲੋਕ ਦਿਲੋਂ ਜਾਨੋਂ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ।
ਮੈਂ ਇਛਰੇ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹੁਜਰੇ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦਾ । ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਾਹ ਉਹ ਈ ਰੌਣਕ ਤੇ ਗਹਿਮਾ ਗਹਿਮੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਜਰੇ ਆਵਣ ਆਲੇ ਬੰਦੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਲੂਮ । ਹਰ ਵਾਰ ਕਈ ਓਪਰੇ ਓਪਰੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਹੁਜਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਦੋ ਕਾਰਾਂ ਵੀ ਖਲੋਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਆ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਬੈਠਦੀਆਂ ਸਨ ਉੱਥੇ । ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਲਕਾ ਪੁਖਰਾਜ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹਸਨਦੀਨ ਖੁਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਮਲਕਾ ਪੁਖਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੜਾ ਈ ਸੁਹਣਾ ਗੱਭਰੂ ਸੀ ਜੀਹਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਬੜਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੀ ਤੇ ਗੁਟਕਦੀ ਸੀ।
ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ ਖਾਂ ਐਕਟਰ ਵੀ ਆਂਵਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅਲਾਉ-ਅਲਦੀਨ ਵੀ। ਫਿਲਮੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਣ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਜਰੇ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਨਜ਼ੀਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਈ ਏਨੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਤੋਂ ਹੁਜਰੇ ਦੀ ਚੇਟਕ ਮੈਨੂੰ ਤਨਜ਼ੀਮ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਈ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੈਕਟਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾ ਕੁੱਝ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਸੀ ਨਾ ਅਕਲ।
ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ "ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾ ਰਹੇ ਨੇ”, ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਆਖਿਆ, "ਸਿਰਫ ਨਾਅਰਾ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਲੂਸ ਨਜ਼ਰ ਆਂਵਦਾ ਏ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਇੰਸੀ ਤਰਤੀਬ, ਨਾ ਈ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਪੀਡੀ ਲੀਹ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਵੇਖੋ ਨਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੀਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਏ, ਰੂਸ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਮੌਜੂਦ ਏ ਮਾਉ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਵੇਖੋ, ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਵਣ ਦਾ ਢੰਗ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਆਪੇ ਸਮਝ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਏ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਜਿਹੜੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਉਹਨੂੰ ਏਥੇ ਗੋਲਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਜਦ
