ਸ਼ਾਮ ਹੋਵਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਵਣ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, "ਬਹਿ ਜਾ।" ਮੈਂ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ । ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਵੀ । ਜਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਆਉਨਾਂ ਏਂ ਤੇ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬਹਿ ਰਹਿਨਾਂ ਏਂ। ਕੁੱਝ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਿਆ ਕਰ।”

ਮੈਂ ਭਲਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ? ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਈ ਗਵਾਚਾ ਗਵਾਚਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। 'ਕਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ।' ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਸਕ ਜ਼ੋਹਰਾ ਦੀ ਤੇ ਇੱਕ ਏਥੇ ਫਟ ਰਹੀ ਸੀ । ਬੜੇ ਅਦਬ ਤੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਖਿਆ:

"ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਂਵਦੀਆਂ।” ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਏਂ।" ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੁੱਝ ਬੰਦੇ ਹੋਰ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਵਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਮੈਂ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਆਇਆ।

ਢਾਲ ਵਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਆਪ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਭੜਥੂ ਪੈ ਗਿਆ । ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਮਲਾ ਅੱਜ ਹੀ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਗਰੀਬ ਰਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮੁਹਲਤ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਪਟਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਮਿੰਨਤ ਮਾਜਰੇ ਯਾ ਤਰਲੇ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਮਾਮਲਾ ਦਿਓ ਤੇ ਅੱਜ ਈ ਦਿਓ, ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੇਹਲ ਜਾਵਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ।

ਰਾਹਕਾਂ ਮਾਮਲਾ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਬੜਾ ਕੁੱਝ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ । ਮਸਾਂ ਮਰ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਕੋਲੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਦੀ ਮੁਹਲਤ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਅਸਾਡੇ ਜੁੰਮੇ ਮਾਮਲਾ ਡੇਢ ਸੌ ਰੁਪਈਆ ਸੀ। ਪਿਉ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ “ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਈਏ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ।" ਮੇਰਾ ਆਖਣਾ ਸੀ, "ਫਸਲ ਤੇ ਸਾਰੀ ਤੁਸਾਂ ਆਪ ਲੈ ਗਏ ਸੌਂ, ਮਾਮਲਾ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾਂ ।"

"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਲਿਆ । ਸ਼ਾਮ ਤੀਕਰ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਮਿਲ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ", ਪਿਉ ਪਟਵਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋਇਆ।

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਮੈਂ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿੱਥੋਂ? ਜਦ ਸ਼ਾਮ ਤੀਕਰ ਮੈਂ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਪਿਉ ਮੇਰੀ ਦੁੱਧਲ ਮੱਝ ਕਿੱਲੇ ਉੱਤੋਂ ਖੋਹਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੁਰਲੀ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ। ਰਿਜ਼ਕ ਦਾ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਈ ਘਾਟਾ ਸੀ । ਇੱਕ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਭਲਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ।

ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ਦੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ । ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਉਹਦੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੇ ਫੇਰੇ ਮਾਰਦਾ, ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ । ਔਖੇ