ਦਿਨ ਸਨ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਜ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉੱਤੋਂ ਪਿਉ ਨਾਲ ਨਰਾਜ਼ਗੀ, ਪੱਲੇ ਧੇਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ । ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਣੇ ਵੀ ਖੌਰੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਸਨ। ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਆਖ਼ਰ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪ ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ਜੀ! ਪੈਸਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤੁਸਾਂ ਇੰਜ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿਓ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਆਂਵਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ । ਤੇਰੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਲੱਥ ਜਾਵਣਗੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਨ ਵੀ ਸੌਖੇ ਲੰਘ ਜਾਸਨ।"

ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਫੋਰਮੈਨ ਮੇਰਾ ਵਾਕਫ ਤੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਆਵੀਂ।"

ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਹੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨਾ ਤੌਹੀਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸੀ, ਗੱਲ ਇੱਜ਼ਤ ਯਾ ਤੌਹੀਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।"ਢਿੱਡ ਨਾ ਪਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਸੱਭੇ ਗੱਲਾਂ ਖੋਟੀਆਂ।” ਨਾਲੇ, ਤੌਹੀਨ ਤਾਂ ਮੁਅਜਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਰਾਹਕ ਭਲਾਂ ਕਿੰਜ ਮੁਅਜ਼ਜ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਹੋ ਗਏ!

'ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਜ਼ਤ ਘਟਦੀ ਏ', ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫੈਕਟਰੀ ਜਾਵਣ ਲਈ ਮੈਂ ਮਲ ਮਲ ਕੇ ਨਹਾਤਾ, ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਚੋਪੜਿਆ। ਦਾੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ ਆਪੇ ਤੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਦਾੜ੍ਹੀ ਬਣਾਵਣ ਵੇਲ਼ੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਟੱਕ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਮਾੜੀ ਮਾੜੀ ਰੁੱਤ ਸਿੰਮਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ । ਫਟਕੜੀ ਮਲ ਕੇ ਮੈਂ ਸਿੰਮਦੀ ਰੱਤ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਟੱਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ਦੀ ਹੱਟੀ ਤੇ ਜਾ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ਆਖਿਆ, "ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਆਵੀਂ, ਅਜੇ ਫੋਰਮੈਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।"

ਮੈਨੂੰ ਵੜਾ ਵੱਟ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਕਾਹਲ ਤੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਵਾਂ, ਇਹਨੇ ਕੱਲ੍ਹ ਆਖ ਕੇ ਸਾਰਾ ਸਵਾਦ ਈ ਖੀਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ। "ਸਾਹਿਬ ਅਲੀ ! ਫੋਰਮੈਨ ਮੈਨੂੰ ਦਿਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਲਵਾਣਾ ਸੂ ਕਿ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੁਟਵਾਣਾ ਸੂ ।"

"ਓਏ ਭਲਿਆ। ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਤਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਈ ਹੁੰਦੀ ਏ! ਐਵੇਂ ਕਾਹਲਾ ਨਾ ਪੌ। ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਸੀ।"

ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਅੱਠ ਦਸ ਦਿਨ ਇੰਜ ਈ ਫੇਰੇ ਪੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਰੋਜ਼ ਜਾਵਣਾ ਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਾ। ਸਿਆਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ- ਸਵੇਰੇ ਨਹਾਵਣਾ ਭਾਵੇਂ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਰਜ਼ ਲਈ ਹਰ ਔਕੜ ਸਹਿਣੀ ਤੇ ਜਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਜਰਸੀ ਸਵੈਟਰ ਹੈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਖੇਸ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਵਣਾ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਨਿੱਕਲਿਆ। ਫੈਕਟਰੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ