ਚਾਚਾ ਲੰਡੂ ਆਂਵਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਘੁੱਟ ਜੱਫੀ ਪਾਈ। ਬਹੁਤ ਮੁੱਦਤਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਹੱਸਦਾ ਮੱਥਾ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਨੈਣ। "ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਕਿੱਧਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਏ ?" ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਈ ਪੁੱਛ ਲਿਆ। ਪੁੱਛਣਾ ਮੈਂ ਸੀ ਕਿ ਚਾਚਾ ਕਿੱਧਰ ਆਇਆ ਏਂ।

ਜਦ ਉਸ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਣ ਦਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਪਿਉ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕਰ। ਤੂੰ ਹੁਣ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਸੈਂ ? ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਏਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦਾ, ਲੋਕ ਕੀ ਆਖਣਗੇ ?" ਜਵਾਬ ਦੇਵਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਛੱਡ ਚਾਚਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਣਾ। ਸੁਣਿਆ ਏ ਤੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ ਏ? ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਏ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਵੀ ਏ। ਉਹਦੇ ਘਰ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਈ ਏਤਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ?"

ਉਸ ਆਖਿਆ, "ਓਏ ਕਮਲਿਆ। ਸਿਆਣੇ ਆਖਦੇ ਨੇ ਸੱਜਣ ਛੱਡੀਏ ਰੰਗ ਜਿਹੜੇ ਫੇਰ ਵੀ ਆਵਣ ਕੰਮ।"

"ਕੀ ਮਤਲਬ ਚਾਚਾ ?"

"ਓਏ ਮਤਲਬ ਕਾਹਦਾ । ਉਹਦੀ ਬਾਲਾਂ ਉੱਤੋਂ ਜਾਨ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਹਰ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਮਰਦੀ ਏ। ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਕਾਹਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ । ਬਸ ਸਮਝ ਲੈ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਵਣ ਦਿੱਤਾ।"

ਏਨੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਟੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰਾਹ, ਲੰਡੂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ। ਕੈਸੇ ਕੈਸੇ ਖਿਆਲ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਇੱਕ ਕਾਰਡ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਫੋਰਮੈਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਕਾਰਡ ਸਵੇਰੇ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਜਮਾਂ ਕਰਵਾਣਾ ਏ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਏ।" ਮੈਨੂੰ ਸਲਿੱਪ ਹਾਊਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਚਾਰਜ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਲਿੱਪ ਹਾਊਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਸੇਂ ?" ਮੇਰੇ ਹਾਂ ਆਖਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, “ਏਥੇ ਕੰਮ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਭਾਰਾ ਏ", ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਡਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਟੁਰਿਆ।

ਉਸ ਇੱਕ ਬੇਲਚਾ ਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਰੇੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਲੈ ਰੇੜ੍ਹੀ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਮਸ਼ੀਨ ਕੋਲ ਅਪੜਾਵਣਾ ਏ ਤੂੰ ।" ਮੈਂ ਬੇਲਚਾ ਤੇ ਰੇੜ੍ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਪੱਥਰ ਢੋਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੰਮ ਤੇ ਔਖਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਜੈਸੇ ਵਾਹੀਵਾਨ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਗੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਪਾਵਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਕਿਸੇ ਭੁੱਖੇ ਵਾਂਗ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਢੇਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੋਰ ਸਨ।

ਮੈਂ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਥੱਕ ਤੇ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਵਲ ਪਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ । ਥੱਕਣ ਨਾਲੋਂ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤਾ ਅੱਕ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਾਗੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਈ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ