ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਈ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫੇਰ ਇਹ ਈ ਕੰਮ। ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਇੰਜ ਈ ਕੰਮ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਰੇੜ੍ਹੀ ਭਰਦਾ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਭਰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ । ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਫ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ। ਮੈਥੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਤੇ ਠੰਡੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਆਖਿਆ, "ਲੈ ਬਈ ਸੱਜਣਾਂ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੀਕਰ ਕੋਈ ਛੁੱਟੀ ਨਾ ਕਰੀਂ ਤੇ ਨਾ ਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਝੇੜਾ ਕਰੀਂ । ਬਸ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੂੰ ਸਮਝ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਰੰਨ ਏਂ, ਕੋਈ ਨਾਂਹ ਨੁੱਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂਉਂ ਕਰਨੀ । ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੇਲਾ ਕੱਢ ਲਿਆ ਤਾਂ ਫੇਰ ਸੱਤੇ ਈ ਖੈਰਾਂ ਨੇ ।"

ਸ਼ਫ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਾਸਾ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਹਾਸੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, 'ਸ਼ਫੀ ਮੁਹੰਮਦ ! ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੀਕਰ ਰੰਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮਰਦਾਨਗੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ?" ਸ਼ਫੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਈ, ਫਿਰ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇੰਜ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਅੱਗੋਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਭਾਈ।”

ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਚੱਲੋ ਰੰਨ ਈ ਬਣ ਜਾਈਏ, ਪਰ ਛੁੱਟੀ ਬਿਨਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕਿੰਜ ਗੁਜ਼ਰਨਗੇ ? ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ, ਕੰਮ ਪੈ ਸਕਦਾ ਏ, ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਵਾਕਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ।" ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮੈਂ ਕੰਮ ਦੀ ਸਖਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਘਬਰਾਂਵਦਾ, ਪਰ ਛੁੱਟੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਡਾਢਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮੈਂ ਲਹੌਰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਗਿਆ।

ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਡਾਢਾ ਜਾਣੂੰ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ । ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰਦਾ । ਸਾਹਮਣੇ ਆਂਵਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ ਯਾ ਮੂੰਹ ਧਿਆਨੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁਜਰੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਏਥੇ ਜੰਦਰਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਬੜੀ ਬੇਸਵਾਦੀ ਹੋਈ, ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਕਿੱਧਰ ਜਾਵਾਂ ! ਏਥੇ ਕੋਈ ਜਾਣੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਦਲਾਲ ਦੀ ਆੜ੍ਹਤ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਜਾਵਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਬਹਿ ਕੇ ਕਰਾਂ।" ਆਖਰ ਦਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚੱਲ ਅੱਜ ਟੱਬੀ ਦੀ ਸੈਰ ਈ ਕਰ ਲਈਏ।" ਦਿਲ ਦੀ ਮੰਨ ਕੇ ਟੱਬੀ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨ ਗਲੀਆਂ ਫਿਰੀਆਂ, ਚਿੜੀਆਘਰ ਦੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਾਂਗੂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਮਰਿਆਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਤੇ ਉਦਾਸ ਉਦਾਸ ਔਰਤਾਂ ਬੈਠੀਆਂ ਜਾਂ ਖਲੋਤੀਆਂ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਵੀ ਦੇ ਲੈਂਦੀ, "ਵੇ ਆ ਜਾ”, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੂ ਆਂਵਦੀ ਸੀ, ਛਾਹਨ ਆਂਵਦੀ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਘਾਬਰਦਾ ਸੀ, ਉਬਕਾਈਆਂ ਆਂਵਦੀਆਂ ਸਨ।

ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਹੁਜਰੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੰਦਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਜਰੇ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਹਸਨ ਖੁਰੀਆਂ ਲਾਵਣ ਵਾਲਾ ਖੁਰੀਆਂ ਪਿਆ ਘੜਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ