ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਈ ਸਹੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੰਦਾ! ਦਿਲ ਕਰੇ ਤੇ ਆਵੇ, ਆਵੇ ਨਾ ਆਵੇ ।" ਹਸਨ ਕੋਲੋਂ ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਘਰ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਫੇਰ ਦੋ ਤਿੰਨ ਐਤਵਾਰ ਮੈਂ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂ ਜੁ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਟੁਰ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਅਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਆਸ਼ਕ ਸਨ। ਰਾਤ ਦਿਨ ਅਲੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤਨਜ਼ੀਮ ਵਾਲਿਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ, ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਟੋਰਦੇ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਲੋਕ ਤਾਂ ਅਸਾਥੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਜੇ ਕੋਈ ਮੌਲਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਵਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੇ ਬੁਰੇ ਬੁਰੇ ਖਿਆਲ ਸੁਣਾਂਵਦਾ, ਆਖਦਾ, "ਇਹ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਤੇ ਕਾਫਰ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਛੇ ਪਵਾ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਕੰਮ ਲੈਣਗੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ, ਹਯਾ ਤੇ ਸਤਰ ਨਾ ਰਹਿਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ਰਈਅਤ ਮੁਹੰਮਦੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਟੁਰੇ ਹੋਏ ਨੇ ਮਰਦੂਦ।”
ਅਸੀਂ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ: "ਅਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਈ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਖ਼ਤਰਾ ਤਾਂ ਵਿਹਲਿਆਂ ਨੂੰ ਏ।" ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਲਵੀ ਨੂੰ ਹਾਰ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅਸਾਨੂੰ ਵੀ ਕਾਫ਼ਰ ਆਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਤਨਜ਼ੀਮ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਫਿਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੌਕ ਹੁਜਰੇ ਆਵਣ ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਤਨਜ਼ੀਮ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਣਾ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਤਨਜ਼ੀਮੀ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਔਖੇ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਉਹ ਈ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਤਨਜ਼ੀਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਕਲਦੇ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹੋਵਣ, ਪਰ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਰਮ, ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਬਾ-ਮਾਅਨੀ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
ਸਿਆਸੀ ਤਕਰੀਰਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਸਨ । ਏਵੇਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ ਉੱਸਰਨ ਵਾਲਾ ਏ। ਸਭ ਦੀ ਸੋਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ । ਮੇਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਝਿਜਕ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਓਪਰਾ ਓਪਰਾ ਸੀ । ਹਰ ਨਵੇਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਲੱਭਦੀ। ਹਰ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੁਭਣ
