ਤੇ ਕਾਟ ਜਾਪਦੀ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਦੇ ਹੋਰ ਈ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਟਹਿਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਪੱਤੀਆਂ ਨਿੱਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਵਣ। ਜਿਹੜੇ ਚਿਹਰੇ ਮੈਨੂੰ ਭੈੜੇ ਲੱਗਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਤਰਸ ਜਿਹਾ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਐਵੇਂ ਈ ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੂ ਸਿੰਮ ਸਿੰਮ ਪੈਂਦੇ ਸਨ । ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਰਹਿਮ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਵੀ। ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਇਹ ਈ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ । ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਬੇਵਸੀ, ਉਦਾਸੀ, ਉਮੀਦ, ਹਿੰਮਤ, ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਕੈਫ਼ੀਅਤ ਉੱਘੜ ਆਈ ਸੀ।

ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਹੋਵਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਆਇਆ। ਇਜ ਈ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਆਖਦੇ, "ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਇੰਜ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਫਲਾਣੇ ਵੇਲ਼ੇ ਫਲਾਣੇ ਦਾਨਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ", ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਬੰਦੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਸਾਸਤ ਤੇ ਮੁਸ਼ਾਹਦੇ ਦੇ ਇਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਈ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ। ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਫੇਰ ਸਿਆਸਤ ਵੱਲ ਟੁਰ ਪਈ। ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸਲਾਮੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਦੱਸੋ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਸਲਾਮੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।

ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਅਰ ਸੁਣਾਏ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਆਣੇ ਦਾ ਕੌਲ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹਯਾਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁੱਝ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਚੰਗਾ, ਪਰ ਹਰ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਏ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਸਰਤ ਲਈ । ਏਸ ਅਬਦੀ ਮੁਸਰਤ ਵਾਸਤੇ ਈ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹਯਾਤੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਜਮਾਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਟੋਲੀ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ । ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਏ । ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਮਕਸਦ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਾਬਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨੇ। ਇੱਕ ਹਰ ਤਖ਼ਲੀਕੀ ਕੁਵੱਤ ਦਾ ਵੈਰੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਤਖ਼ਲੀਕੀ ਕੁਵੱਤ ਦਾ ਹਿਮਾਇਤੀ । ਹੁਣ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਯਾ ਜਿਹੜੀ ਜਮਾਤ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦਾ ਏ ਯਾ ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਈ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਏ ਯਾ ਬਹੁਤ ਈ ਮਾੜੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦੇ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਲੂਸ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਤਾਂ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਇਸਲਾਮੀ ਯਾ ਕਾਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਮਜ਼ਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਏ।

"ਏਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਿਨਾਂ ਵਾਂ ਕਿ ਬਤੌਰ ਕੌਮ ਅਸਾਡਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਰਾਹਵਾਂ ਵਿੱਚ ਈ ਗਵਾਚ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਵੀ ਸੁਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਹਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਫ਼ਲੂਜ ਤੇ ਬਾਂਝ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ। ਬੈਠੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਇਖ਼ਤਲਾਫ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਹੋ