ਸਕਦਾ ਏ ਇਹ ਲੋਕ ਮੁਖ਼ਲਸ ਹੋਵਣ, ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਤੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਵਣ, ਏਥੋਂ ਦੇ ਮਹੌਲ ਤੇ ਇੱਜਤਮਾਈ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ 'ਇਸਲਾਮੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ।"

ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੇ ਢੰਗ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਅਵਾਮੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜਤ ਦੇ ਢੰਗ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।" ਉਹਨਾਂ ਬੜੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ ਅਵਾਮੀ ਜ਼ਮਹੂਰੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ । ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਵਾਮੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਵੀ ਨਵਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਸੀ।

ਇਸਲਾਮੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਨਾਅਰਾ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕੁੱਝ ਚੰਗੀ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਦਲੀਲ ਤੇ ਗੁਫਤਗੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਵਜ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ "ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਈ ਧੋਖਾ ਏ, ਮੈਂ ਅਵਾਮੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਬੜੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਨੇ ।"

"ਦਿੱਲੀ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਸਾਂ", ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਆਖਿਆ, "ਉੱਥੇ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਏਥੇ ਰਹਿ ਜਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਲਾਸ਼ ਰੁਲ ਜਾਣੀ ਆਂ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਜਤਮਈ ਮਜ਼ਾਜ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਏ ਤੇ ਤੂੰ ਅਵਾਮੀ ਬੰਦਾ ਏਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਸੈਕੂਲਰਿਜ਼ਮ ਠੀਕ ਰਹਵੇਗਾ। "ਮੈਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਰਹਵਾਂਗਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜੇਹਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣੀ ਪਵੇ। ਤੇਰੇ ਸੈਕੂਲਰਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਝੋਲ ਨਜ਼ਰ ਆਂਵਦਾ ਏ।" ਇਹ ਗੱਲ ਪੰਡਿਤ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਭੋਏਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦਾ ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਈ ਰਵੱਈਆ ਏ," ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਦਾ । ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਈ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਮੰਨਦੇ ਨੇ । ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਏ। ਅਸਾਡੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਧਾੜ ਏ, ਸੱਚਾਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" ਹੁਣ ਦੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਾ ਕੀਤਾ।

ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, "ਸੱਚੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਅਸਾਨੂੰ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕਰਨਾ ਪੌਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਏ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਅਵਾਮੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੀਕ ਅਸੀਂ ਅੱਪੜ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਲੋਕ ਦੇ ਮਸਾਇਲ ਤਦ ਈ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ।"

ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੰਦਾ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਦਾਨਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਉਹਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਗਲੇ ਮਿਲੇ । ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸੂਫ਼ੀ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ ਆਲੇ ਪਾਸੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਇਹਤਰਾਮ ਏ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵੇਲੇ ਬੜੇ ਈ ਖਲੂਸ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ।