ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸਟੇਜ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੀ। ਮੰਗਲ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦਾ ਵੇਲ਼ਾ ਮਿਥਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੁ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਜੇ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਈ ਜਲਸਾ-ਗਾਹ ਵਿੱਚ ਆਵਣਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਸੋਖਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੀਕਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਛਪਵਾ ਕੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਜੇ ਛੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਜਲਸੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੜੇ ਜੁਸ਼ੀਲੇ ਨਾਅਰੇ ਲੱਗਦੇ ਪਏ ਸਨ ਸਰਮਾਇਆਦਾਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਮੁੱਠ ਹੋਵਣ ਵਾਲੇ ਨਾਅਰੇ, ਤੇ 'ਜਿਹੜਾ ਵਾਹਵੇ ਉਹ ਈ ਖਾਵੇ' ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੱਗਦੇ ਸਨ । ਜਲਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਆਏ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਓਨੀ ਈ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਸਨ।

ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । "ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ" ਤੇ "ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਅਸਾਡਾ ਹੈ” ਬੜੇ ਮਨ ਖਿੱਚਵੇਂ ਨਾਅਰੇ ਸਨ। ਹਰ ਆਵਣ ਵਾਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਟੋਲੀ ਕੋਲ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। "ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਰਖ ਏ" ਆਖਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੇ ਜਲਸੇ ਗਾਹ ਵਿੱਚ ਆਂਵਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਵਣ। ਇੰਜ ਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤਲ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਮੈਂ ਸਟੇਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂ । ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਸਵਾਦ ਤੇ ਮਜ਼ਾ ਪਿਆ ਆਂਵਦਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਇਨਕਲਾਬ ਆਇਆ ਕਿ ਆਇਆ। ਬੱਸ ਤੰਗੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕਣ ਈ ਵਾਲੇ ਨੇ । ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਹੰਢਾਵਣ ਈ ਵਾਲ਼ੇ ਨੇ । ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਸੁਖੀ ਵਸਣ ਈ ਵਾਲੀ ਏ।

ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਟੋਲੀਆਂ ਤੇ ਜੱਥੇ ਬਣ ਬਣ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ ਉਸ ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ । ਜਲਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਆਗੂ ਰੋਂਦੂ ਸੀ ਤੇ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਜੁਸ਼ੀਲੇ ਨਾਅਰੇ ਲਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। ਕਿੱਥੇ ਰੋਂਦੂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ! ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰਲੇ ਮਿਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨਾਲ ਰੋਂਦੂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਵੀ ਘੁੱਟ ਜੱਫੀ ਪਾਈ, ਫੇਰ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਜਲਸੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਰਹਿਨੁਮਾ ਤੇ ਆਗੂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਆ ਕੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਦੇ। ਸਰਮਾਇਆਦਾਰਾਂ ਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦੇ ਸਨ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ, ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਂਦੇ ਬੜੇ ਮਸੂਮ ਤੇ ਭਲੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਤਕਰੀਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝਦੇ ਘੱਟ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿਖਾਂਵਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਨਫ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ।