ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਹਕ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਰਾਹਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੜੀ ਚੁੰਝ ਭਰ ਲਵੇ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਦਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸੁਣੇ। ਏਨੀ ਬੇਵਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਵਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਹਕ ਇੱਕ ਦਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਠੋਂਗ ਸਕਦਾ।

ਦੂਜੇ ਰਾਹਕ ਵੀ ਜੌਂ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪੈਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਵਿਰਲਾ ਵਿਰਲਾ ਸਿੱਟਾ ਡੰਗ ਲਿਆਂਵਦੇ ਸਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰ ਕੁੱਟ ਛੱਟ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਾਜਦੀਨ ਦੇ ਘਰ ਦਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਇੰਜ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਚਾਅ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਸਰਾਜਦੀਨ ਨੂੰ ਝਾੜਾਂ ਪਾਵੰਦਿਆਂ ਹਾਜੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ: "ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਫੱਕਾ ਕੁ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਸੀ, ਫੇਰ ਮੁਠ ਕੁ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰਜ਼ ਪੈ ਜਾਸੀ, ਇੰਜ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦੇਵੇਂਗਾ ਤੂੰ, ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭੋਏਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਲੁੱਟ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦੇਣੀ।"

ਸਰਾਜਦੀਨ ਬਥੇਰੇ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਜੀ ਸਾਹਿਬ ! ਲੱਪ ਕੁ ਸੱਤੂਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੁਸਾਂ ਦੂਣੇ ਭਰ ਲਵੋ ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਾਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ।"

"ਆਪਣੀ ਵਾਹੀ” ਦਾ ਸਰਾਜਦੀਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗਾਲ ਕੱਢ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਭੋਂਏ ਮੇਰੀ, ਪਾਣੀ ਮੇਰੇ ਟਿਊਬ ਵੈੱਲ ਦਾ, ਖਰਚੇ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਮੈਥੋਂ ਲਿਆ, ਓਏ ਖੋਤੀ ਦਿਆ... ਤੂੰ ਫਸਲ ਬੀਜਣ ਨਾਲ ਈ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ ਏਂ ? ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ...।”

ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਏਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋੜ ਦੇਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਨਾ ਹੋਈ । ਉਸ ਆਪਣੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਓਏ ਕਾਕੂ, ਇਹਦੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ਸਲ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਇਹਨੂੰ ਭੋਏਂ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦੇ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਚੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤੀ ਬਕ ਬਕ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਵੀਂ।"

ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਿਆਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਰਾਜਦੀਨ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਦੀ ਕੁੱਲੀ ਵੀ ਪੁਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਰਾਹਕ ਲੋਕ ਅਸਲੋਂ ਈ ਡਰ ਗਏ। ਫਸਲ ਚੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ । ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਨੱਸ ਗਏ ਸਨ । ਰੋਂਦੂ ਤੇ ਉਹਦੇ ਦੂਜੇ ਘਰ ਵਾਲ਼ੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਉੱਜੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਰਾਈਂ ਲੋਕ ਵੀ ਚੁੱਪ ਚਪੀਤੇ ਵਾਪਸ ਨੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ, ਓਦੂੰ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਗਏ ਸਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਾਣੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਤਣ ਨਾਲ