ਹਰ ਘਰ ਰੋਜ਼ ਈ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ "ਜਾਈਏ ਕਿ ਨਾ ਜਾਈਏ?" ਕਿੰਜ ਦਾ ਸਲੂਕ ਕਰਨਗੇ ? ਜੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਸੀ ?"

ਇੰਜ ਈ ਹਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਜੀਅ ਜਾਵਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਜਾਵਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ । ਪੂਰੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਈ ਰੌਲਾ ਸੀ । ਜੂਹ ਕੀ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਫ਼ੀਰੋਜ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਟੋਰ ਛੱਡੀ ਸੀ।

ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਈ ਬਹਿਸ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਫੇਰ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਸਿੰਧ ਜਾਵਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੱਸੀ ਨੱਬੇ ਕੁਨਬੇ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਕੁੱਝ ਖਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਰਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਏ ਸਾਡੀਆਂ ਵੀ ਭਾਜੜਾਂ ਚੁਕਵਾਈਆਂ ਤੇ ਅਸਾਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਵੇਚ ਕੇ ਰਕਮ ਘੁੱਟ ਕੇ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ ਸੀ । ਕਈ ਰਾਹਕ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਟੁਰੇ ਤੇ ਕਈ ਏਥੇ ਈ ਵੇਚ ਕੇ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ।

ਮੇਰੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਜਾਵਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਏਥੇ ਰਹਿ ਪਓ, ਤੇਰੀ ਹਾਲਤ ਖੱਜਲ ਹੋਵਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ । ਇਹ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਵਸ ਪੈਣ ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਆਵਾਂਗੇ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਖਿਆ, “ਚਾਹੇ ਤੰਗੀ ਆਵੇ ਯਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।"

ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਏਥੇ ਈ ਰਹਵੇ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਇਨਕਾਰ 'ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਪੇਕੇ ਆਖਦੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨੇ, ਤੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਏ?"

ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਵਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜੀਅ ਦਾ ਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕੀ ਏਤਬਾਰ! ਰੱਬ ਨਾ ਕਰੇ, ਜੇ ਆਵਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗੀ? ਜੇ ਉੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗੀ ?

ਵਹੁਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੰਨ ਲਈ। ਸਿੰਧ ਜਾਣਾ ਯਾ ਨਾ ਜਾਣਾ ਮੇਰੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਜੋ ਹੁਕਮ ਪਿਉ ਦਾ ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿੱਧ ਜਾਵਣ ਦੇ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਨਵੇਂ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਬਾ ਕੋਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਖਿੱਲਰ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਫੱਗਣ ਚੇਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਨਰੋਈ ਨਰੋਈ ਰੁੱਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਉਦਾਸ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਜਾਪਦੇ ਸਨ । ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹਾਰ ਖਿੱਲਰਦੀ ਪਈ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਰੰਗਤਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ । ਪਰ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਜਣ ਪਿਆਰੇ ਪਿੱਛੇ