ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਟੇਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਖਲੋਤੀ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਸੀਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾੜ ਉੱਠਦੇ ਸੀ, ਸਾਹਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸੇਕ ਨਿੱਕਲਦਾ ਸੀ। ਰੁੱਖ ਫੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਵੀ ਹਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਸਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਤਨਾ ਤੋਂ ਝੜ ਰਹੇ ਸਾਂ।

ਕਿੰਨੇ ਈ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵਿਛੜ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਬਾਬਾ ਮਹਿੰਦ ਬਖ਼ਸ਼, ਚਾਚਾ ਲੰਡੂ, ਭਾਬੀ ਜਮੀਲਾ, ਜ਼ੋਹਰਾ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਾਕਫ਼ ਤੇ ਜਾਣੀ ਲੋਕ, ਨਦੀ, ਡੇਕ, ਲਹੌਰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਵਦੀ ਸੜਕ ਤੇ ਡੇਕ ਦਾ ਪੁਲ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਖਾਸ ਕਰ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਤੇ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਤੇ ਅਣਦੇਖੇ ਸਫ਼ਰ ਉੱਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ ਸਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂ । ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨ। ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਅਜੇ ਰਵਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਖੌਰੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਲਹੌਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਈ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਤਾੜੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ । ਦੂਜੇ ਸਾਥੀ ਖੁਸ਼ ਸਨ, ਹੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਖੌਲ ਕਰਕੇ ਖਿੱਲੀ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ । ਮੈਂ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ ਸਾਂ । ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਤਾਂ ਖੌਰੇ ਮੈਂ ਡੱਬੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਆਪਣੀ ਬੇਵਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਹਿਤਲ ਉੱਤੇ। ਗੁੱਸਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮੈਂ ਰੋ ਈ ਸਕਦਾ ਸਾਂ, ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੀ! ਮੈਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਨੂੰ ਈ ਲੈ ਕੇ ਗੱਡੀ ਕੂਕ ਮਾਰ ਕੇ ਟੁਰ ਪਈ । ਜਦ ਤੀਕਰ ਦਿਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਸੀ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ । ਰਾਤ ਹੋਵਣ ਵੇਲ਼ੇ ਈ ਮੈਂ ਵੇਖਣਾ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਦਿਨ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲੋਕ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਈ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਅਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਰਗੇ ਨਜ਼ਰ ਆਂਵਦੇ ਸਨ । ਬੇਵਾਰਸੇ ਤੇ ਬੇਵਸੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕ । ਅਸਾਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵਣ ਵਾਲੀ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਅਪੜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਉੱਥੋਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਂਵਦੀ ਏ। ਇਹ ਬਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਟੇਸ਼ਨ ਸੀ।

ਸਿੰਧ ਦੇ ਬਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਜੇ ਅਸਾਂ ਹੋਰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਮ ਹੁਮਾ ਕੇ ਵੇਖਣ ਆਏ ਸਨ। ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ। ਅਸਾਡੀਆਂ ਗੱਡਾਂ ਅਸਾਡੇ ਡੰਗਰ ਜੋ ਅਸਾਂ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਸਾਂ, ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਿੰਧੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ । ਅਸਾਡੇ ਬਾਲ, ਅਸਾਡੀਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ, ਅਸਾਡਾ ਮੰਜੀ ਪੀੜਾ, ਤਵਾ ਪਰਾਤ, ਡੋਈ ਭਾਂਡਾ ਤੇ ਬਾਣਾ ਗਹਿਣਾ, ਸਭ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੋਂ ਝਲਕਦੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੋਂ ਦਿਸਦੀ ਗੁਰਬਤ ਸਾਂਝੀ ਜੇਹੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ