ਸੀ। ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਵੀਰਾਨੀ ਸੀ।
ਦੋਵੇਂ ਕੌਮਾਂ ਭੁੱਖ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ । ਕਈ ਸਿੰਧੀ ਸਵਾਣੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਸਾਡੀਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹੇਲਪੁਣਾ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਵਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਪੁੱਛ ਲਿਆ। ਸਿੰਧੀ ਮਾਨਵਾਂ ਵੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਬਨਾਵਣ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੰਧੀ ਕੌਮ ਦਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਈ ਆਜਜ਼ੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਬਦੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਯਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ, ਝੱਟ ਆ ਕੇ ਅਸਾਨੂੰ ਸਿੰਧੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਤੇ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮੱਤ ਦਿੱਤੀ।
ਅੱਠ ਪਹਿਰ ਦਾ ਠਹਿਰਨਾ ਸੀ ਉੱਥੇ। ਅਸਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੁੜ ਉੱਖੜੀਆਂ ਗੱਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਨਿਕਸੁੱਕ ਲੱਦਿਆ ਤੇ ਅੱਗੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਬਦੀਨ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਮੀਲ ਦੂਰ ਅਸਾਡੇ ਮਾਲਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ। ਪੰਨੂ ਪਲਾਹੀ ਦੀ ਗੋਠ (ਪਿੰਡ) ਲਾਗੇ ।
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਂਵਦੇ ਜਾਂਦੇ ਮਸਕੀਨ ਤੇ ਨਿਮਾਣੇ ਸਿੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਐਵੇਂ ਈ ਮੋਢਾ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਇੰਜ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਧੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਹ ਦੀ ਗੋਠ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੇਖਣ ਲਈ ਗੋਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਆਂਵਦੇ ਸਨ। ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ !
ਸ਼ਾਮ ਤੀਕਰ ਇਹ ਕਾਫ਼ਲਾ ਗੋਠ ਪੰਨੂ ਪਲਾਹੀ ਜਾ ਪੁੱਜਾ । ਏਥੇ ਈ ਉਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਡੇਰਾ ਸੀ, ਗੋਦਾਮ ਸਨ ਤੇ ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਦਾ ਹਲ ਵਾਹਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਮਾਨ ਤੇ ਟਰੈਕਟਰ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਅਸਾਡੇ ਮਾਲਕ ਆਵਣਾ ਸੀ । ਮਾਲਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੀਕਰ ਆਵਣਾ ਸੀ। ਏਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀਆਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਬੀਅਤ, ਪਸੰਦ ਨਾਪਸੰਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਝੂਠ ਫ਼ਰੇਬ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਿਆਦਾ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਏਸ ਲਈ ਆਂਵਦਿਆਂ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਜਿਆਦਾ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਰਾਮ ਕਰਦੇ ਨੇ ।
ਅਸਾਂ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸਾਂ। ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰ ਦੀ ਧੂੜ ਦੂਰੋਂ ਈ ਮਲੂਮ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਰਹੇ ਨੇ । ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਕਾਰ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਾਰ ਅਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਖਲੋਤੀ।
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਚਲਾਕ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਵਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧੀ ਰਾਹਕ ਸਨ। ਰਾਹਕਾਂ ਦੇ ਆਵਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ
