ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਪੋਚੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਮਾਲ ਡੰਗਰ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਹਲ ਦੇ ਪਾਏ ਸਿਆੜ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਣਕ ਬੀਜਦੇ ਸਨ। ਵਸੋਂ ਪੋਲਟਾਵਾ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ।
ਇਹਨਾਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਣਕ ਤੇ ਜਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ। ਉਹਨਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਾਂ ਨੇ ਸੱਤ੍ਹਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਦੱਸੀ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਜੋ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਮਵਤਨੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਚੂਚੇ, ਬੱਤਖਾਂ ਤੇ ਮੁਰਗਾਬੀਆਂ ਲੈ ਗਏ, ਜਦ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਚੀਖ਼ਾਂ ਹੀ ਮਾਰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।
ਕਾਫ਼ਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਰੁੱਕੇ ਟੁਰੀ ਗਿਆ।
"ਖ਼ਬਰੇ ਕਦੋਂ ਅਸਾਂ ਐਨ ਮੂੰਹ ਲਾਇਆ ਸੀ।" ਆਪਣੇ ਲੱਕਾਂ ਦੁਆਲੇ ਰੱਸੀ ਵਲ੍ਹੇਟੀ ਲੋਕ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਬੰਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਬੰਗਲਿਆਂ ਦੀ ਫੋਲਾ ਫਾਲੀ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ, ਕਿਤੋਂ ਇਕ ਗ੍ਰਾਮੋਫ਼ੋਨ ਤੇ ਤਵਿਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ । ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਕਾਠੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸੂਈ ਅੜਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਚੁੱਪ ਚਾਂ, ਨੰਗੀਆਂ ਦੰਦੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੁਝ ਚੇਤੇ ਕਰਾਂਦੀ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੀਖਣ ਲੱਗ ਪਈ
ਪਿੱਸੂ! ਪੈ ਗਏ ਪਿੱਸੂ ! ਹਾਏ! ਹਾਏ!
ਬੰਦੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਦੂਹਰੇ ਹੋ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਟੁਰੀ ਗਏ।
"ਇੱਕ ਵੇਰ ਮੁੜ ਕੇ ਲਾ ਦਿਓ... ਪਿੱਸੂ ਨੂੰ।"
ਉਹਨਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਤਵੇ ਲਾਏ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰੀਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਗਰਾਮੋਫੋਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਈ:
ਜ਼ਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ...।
ਇੱਕ ਸੋਰ ਜਿਹਾ ਉੱਠਿਆ।
"ਮਾਰ ਕਾਠ ਇਹ ਨੂੰ ।"
"ਰੱਖ ਓਏ ਇਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਸ ਉੱਤੇ।"
ਉਹਨਾਂ ਤਵਾ ਲਾਹਿਆ ਤੇ ਭੂਆ ਕੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਤਾੜਦੇ ਕਈ ਪੈਰ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘ ਗਏ।
ਬਸ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗਰਾਮੇਫ਼ੋਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਧ ਗਈ।
ਰਾਤ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਤ, ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਵਾ, ਨਾਚ ਜਾਂ ਗਾਣੇ ਵਾਲਾ ਵੱਜਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ।
ਟੁਕੜੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤੇ ਵਾਰੇ ਵਾਰੀ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ
