ਹੈ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਕੋਜੂਖ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਆਖੇ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿਓ ।"

ਖ਼ਤਰਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਤੀਵੀਂਆਂ, ਬੁੱਢੇ, ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਚੀਖ਼ਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ: "ਅਸੀਂ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾਈਏ ? ਸਾਨੂੰ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਰਹੇ ਹੋ ? ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ ? ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੌਤ ਆਈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਰਾਂਗੇ।"

ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਬੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਨ।

"ਕੋਜ਼ੂਖ ਦਾ ਆਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਮੀਲ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜੇ ਖੜ੍ਹੋਤੇ ਹੋ, ਸਮਝ ਗਏ ਹੋ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋ।"

"ਪਰ ਜੋ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਹੀ ਬੰਦੇ ਨੇ । ਮੇਰਾ ਈਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।"

"ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਿਕੀਤਾ।"

'ਤੇ ਮੇਰਾ ਓਪਾਨਸ।"

"ਤੁਸੀਂ ਟੁਰ ਜਾਉਗੇ... ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਓਗੇ।"

“ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ? ਅਸਾਂ ਲੜ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਣੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਸੜਕ ਵਿਹਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਓਗੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਹ ਰੋਕ ਰਹੇ ਹੋ।"

ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਛਕੜੇ ਫਸੇ ਖਲ੍ਹਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਪੈਦਲ ਸਨ ਤੇ ਫੱਟੜ, ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਧਕਮ ਧੱਕਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੀਵੀਂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਰੁੱਕੀ ਪਈ ਸੀ। ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਹਾਲਾਂ ਵੀ ਜਾਮ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ । ਮੱਖੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਿਛਾੜੀਆਂ, ਵੱਖੀਆਂ ਤੇ ਧੌਣਾਂ ਉੱਤੇ ਭਿਣ ਭਿਣਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਏਨੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਲੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਪੌੜ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਰੁੱਖਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਝਲਕੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਘੜ ਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘੋੜ ਸਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਕਿਰਸਾਨ ਲੋਕ, ਰਫਲਾਂ ਚੁੱਕੀ - ਉਹ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਵਲ੍ਹੇਟ ਵਲ੍ਹੇਟ ਕੇ, ਸੂਟੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਉਂ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਸਿਪਾਹੀ ਉੱਠੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਟੁਰਦੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਘੱਟੇ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਮੋਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੋਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਰਮਜ਼ ਮਈ ਖਤਰੇ ਦਾ ਭੈ ਹੋਰ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ।

ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿਨਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘੰਟਾ ਬੀਤ ਗਿਆ,