ਫਿਰ ਦੋ। ਸ਼ਖਣੀ ਮੁੱਖ-ਸੜਕ ਮੌਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੀਵੀਂਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਸੁੱਜ ਗਈਆਂ। ਰੁੱਖ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

ਖ਼ਬਰੇ ਕਿੱਧਰੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਗੋਲਾ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਤੇ ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ । ਪਹਾੜਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨ ਤੜ ਤੜ ਕਰਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭੈ ਭੀਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਬਕਾਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਭੈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨਵਰ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਕੁਦਾਕੜੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਛੱਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨਾ ਬਚੀ ਜਿੱਥੇ ਚਾਬਕਾਂ ਨਹੀਂ ਵੱਜੀਆਂ। ਜਾਨਵਰ ਫੁਰਕੜੇ ਮਾਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲਦੇ, ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਹੋਈਆਂ ਨਾਸਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦੇ, ਗੁੱਸੇ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾਂਦੇ, ਬੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛੱਡੇ ਮਾਰਦੇ, ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਦੇ ਧੱਕਦੇ ਲੱਤਾਂ ਝਾੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੇ ਛੱਕੜਿਆਂ ਵਾਲ਼ੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ ਭਜਾਂਦੇ, ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ । ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਉਂ ਚੀਖਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਉਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੌਣਾਂ ਉੱਤੇ ਛੁਰੀਆਂ ਫੇਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੀ ਸੋਟੀਆਂ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਢਿੱਡ ਕੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਤੀਵੀਆਂ ਚੀਖਦੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਖਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਫੱਟੜ, ਬਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫੋਹਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਮਾਰ ਨਾਲ ਬਉਰੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ, ਲਤਾੜਦੇ ਤੇ ਭੰਨਦੇ ਤੋੜਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਨੱਸੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਜੂਖ ਦੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟ ਕੇ ਖਿੰਡਰ ਗਏ। ਕਿਰਸਾਨ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਛੱਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇ। ਫੱਟੜ, ਜੋ ਹਾਲਾਂ ਤੀਕ ਸੰਭਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੌੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਘੜੀਸੇ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਖਸਤਾ ਹਾਲ, ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ ਟੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ।

ਪਹੀਏ ਧੂੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੱਕਰੀਆਂ ਉਡਾਂਦੇ, ਖੜ ਖੜ ਕਰਦੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਛੱਕੜਿਆਂ ਹੇਠ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸੱਖਣੇ ਭਾਂਡੇ ਖੜ ਖੜ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਬੰਦੇ ਜੀਭਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੱਢ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ਕਾਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁਰਮਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉਛਾਲੇ ਖਾਂਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।

ਜਦ ਤੀਕ ਉਹ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਜਾ ਰਲੇ, ਭੱਜੀ ਗਏ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਚਾਲੇ ਟੁਰਨ ਲਗ ਗਏ।

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਕਈ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕਸਾਕ ਸਨ। ਪਰ ਕਸਾਕ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰੇ ਸਿਲਸਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹਿ ਗਏ ? ਕਈ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਕੇਸ਼ੀਅਨ ਸਨ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਲਮਿਕ, ਜਾਂ ਜਾਰਜੀਅਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ