ਸੀ ਕਿਸੇ ਦਾ । ਇਸ ਰੌਲੇ ਰੱਪੇ ਵਿੱਚ ਰੀਫ਼ੂਜੀਆਂ ਦੇ ਛੱਕੜੇ, ਲੜਾਕੂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆ ਗਏ - ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾ, ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ... ਇੱਕ ਇੱਕ ਨੂੰ ਗੋਲੀ।
ਕਸਾਕ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਾਰਜੀਅਨ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਜਾਰਜੀਅਨ ਨਾ ਹੋਣ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਗਰਾਮੋਫੋਨ ਫਿਰ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ:
ਮੇਰੇ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਜਾਣ ਦਿਓ...!
ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ । ਉਹ ਮੁੱਖ ਸੜਕੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਕਈ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਨੋਕਦਾਰ ਕੰਡੇ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੜ ਕੇ ਹੋਰ ਲੰਗਾਰ ਲਾਹ ਦਿੰਦੇ - ਲੋਕੀਂ ਸੇਬ ਨਹੀਂ, ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖਬਰੇ ਕੀ ਖੱਟਾ ਖੱਟਾ ਤੋੜਨ ਤੇ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ । ਖਟਾਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭੈੜਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਲੱਭਦਾ ਤੋੜ ਕੇ ਢਿੱਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਬਲੂਤ ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚੰਗਲ ਚਗਲ ਝੱਗ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਨੰਗੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ। ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਵੱਜੀਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਸਿਮ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਲੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਸਾਂ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਕੱਜਦੇ।
ਤੀਵੀਂਆਂ, ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ - ਸਭ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੇ- ਹੱਸਦੇ, ਦੌੜਦੇ ਤੇ ਰੋਲਾ ਪਾਂਦੇ । ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਡਾ ਵੱਜ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਥੋਹਰ ਡੰਡਾ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੜਦਾ ਚੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਚੀਖ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਭੁੱਖ ਅੱਗੇ ਕੰਡੇ ਕੀ ਆਖਣ।
ਕਈ ਵੇਰ ਪਹਾੜ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਮੱਕੀ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਪੱਕੀਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਸ ਪਾਸ ਹੀ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਮੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇਗਾ। ਟਿੱਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੋਕ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ ਤੇ ਛੱਲੀਆਂ ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿਪਾਹੀ ਕੱਚੀਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੋੜਦੇ, ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਵੱਲ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਫੱਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੇ।
ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਭਰ ਲਏ ਤੇ ਚਿੱਥ ਚਿੱਥ ਕੇ ਚੱਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਤੱਤੀ ਜੀਭ ਨਾਲ, ਚਿੱਥੀ ਤੇ ਥੁੱਕ ਵਿੱਚ ਰਲੀ ਛੱਲੀ ਦਾ ਗੁੱਦਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਂਦੀਆਂ।
ਮੂਹਰਿਉਂ ਫਿਰ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨ ਦੀ ਤੜ ਤੜ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਸਹਿੰਦੜ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਠਾਹ ਠਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੁੱਕ ਗਈ। ਗਰਾਮੇਫ਼ਨ ਚੀਖ ਰਿਹਾ ਸੀ:
ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਭਿੱਜੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਇਤਬਾਰ ਕੋਈ ਨਾ...।
ਰੀਫ਼ੂਜੀ ਹੱਸਣ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਰੀਫ਼ੂਜੀਆਂ ਦੀ ਗੱਡੀ, ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਟੁਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਉੱਡਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੱਟੇ ਦੀ
