ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟੁਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

22

ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ? ਉਹ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ?

ਕੋਜੂਖ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਠੱਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਦੁਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੀੜੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਲ ਝੱਗਾਂ ਸੁੱਟਦੀ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਖਲ੍ਹਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁੱਲ ਤੋਂ ਲੰਘੇ ਬਗੈਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਤੇ ਤੋਪ ਬੀੜੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਲੋਹੇ ਦੇ ਛੜਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਰਿਆ ਇਹ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਪੁੱਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਿੰਨਾਂ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਰੱਖਦਾ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਟੈਪੀ ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਸੀ।

ਸਮੋਲੇਦੂਰੋਵ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ । ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਨਿੰਬੂ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਜਬੜੇ ਘੁੱਟੇ ਗਏ। ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਹਰਫ ਪੜ੍ਹੇ, ਕਾਗਜ਼ ਮਰੋੜ ਮਰਾੜ ਕੇ ਪਰ੍ਹੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੱਟ ਕੱਢ ਕੇ, ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਰ ਵਲ੍ਹੇਟ ਕੇ ਸੂਟੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਕੋਜ਼ੂਖ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਮੁੱਖ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਬੰਦੇ, ਅੱਧਿਆਂ ਕੋਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਕਾਰਤੂਸ, ਬਾਕੀਆਂ ਕੋਲ ਰਫ਼ਲਾਂ ਪਰ ਬਾਰੂਦ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਤੋਪ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਗੋਲ਼ੇ। ਪਰ ਕੋਜੂਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲ ਇੰਜ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਜਿਉਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕੋਲ, ਕਈ ਕਈ ਸੌ ਕਾਰਤੂਸ ਹੋਣ ਤੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਟੈਪੀ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਵੱਧ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਸਾਂਭੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ:

"ਸਾਥੀਓ! ਅਸੀਂ ਕਸਾਕਾਂ ਤੇ ਬਾਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇ ਹਾਂ । ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਲੜੇ: ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।"

ਸਿਪਾਹੀ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਸੁਟੀ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੱਕਣੀ ਤੋਂ ਸਾਫ ਪਤਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ:

"ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਲ ਉੱਤੇ, ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੇ।"

"ਅਸੀਂ ਕਸਾਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਹਾਂ। ਪਹਾੜ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵਾੜ ਬਣ ਕੇ ਬਚਾਂਦੇ ਨੇ। ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਸਾਹ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ ਪੈ ਗਿਆ