ਕੋਲੋਂ ਬੱਚ ਕੇ, ਇੱਕ ਪਾਸਿਉਂ ਲੰਘਣਾ, ਇੱਕ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲ ਸੀ । ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਭੀੜ ਰੋਲਾ ਪਾਂਦੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਿਵਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅੱਗੇ ਉਹਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਈ ਵੇਰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ, ਅੱਗੋਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁੱਲ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦੀ । ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਛੱਕੜਿਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਮ ਡੋਰੀ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਲ ਪੈਂਦੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦੇ । ਪਰ ਕਿਉਂ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਛੱਕੜਿਆਂ ਦੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇੱਕ ਵਿੰਗ ਤੇ ਇੱਕ ਉਸਰੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਦੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਸਦਾ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ-ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਤਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੀਖੀ:

"ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੇਬ ਦੇ।"

ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਛੱਕੜੇ ਤੋਂ:

"ਮਾਂ-ਮਾਂ...!"

ਤੇ ਫਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਇੱਕ ਛਕੜੇ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

"ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ! ਮੈਂ ਸੇਬ ਕਿੱਥੋਂ ਜਾ ਕੇ ਲੈ ਆਵਾਂ ਉਸ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵੇਖ ਨਾ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧਾਂ ਖਲ੍ਹੋਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ !"

ਪਰ ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਪ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਚੀਖ਼ ਚਹਾੜੇ ਪਾਈ ਗਏ।

"ਮਾਂ! ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਛੱਲੀ ਦੇ! ਕੋਈ ਸੇਬ ਦੇ ਦੇ ਸੇਬ.. ਛੱਲੀ!"

ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਉੱਠੀਆਂ। ਖਾੜੀ ਕੰਢੇ ਖਲ੍ਹਤੀ ਮਾਦਾ-ਭੇੜੀਆ ਵਾਂਗ, ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਰੀਆਂ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਤਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

"ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ, ਮੈਂ ਆਖਨੀ ਆਂ! ਮਰ ਜਾ ਖਾਂ ਪਰ੍ਹੇ ਇਸ ਨਾਲ । ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਮੈਂ ਬਉਰੀ ਹੋ ਗਈ ਆਂ।"

ਬੱਚੇ ਬੇਵਸ, ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਫਿਰ ਦੂਰੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਘੰਟਾ ਦੋ ਘੰਟਾ ਉਹ ਰੁੱਕੇ ਤੇ ਟੁਰ ਪਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਰੁੱਕ ਗਏ।

"ਮਾਂ... ਛੱਲੀ।"

ਥੱਕੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਰੋਟੀ ਲਈ ਉਹ ਜਾਨ ਲੈਣ ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਸਨ । ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨੱਕ ਚਾੜ੍ਹਦੀਆਂ, ਛੱਕੜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਕੱਢੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਚਿੱਥ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੱਚੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ