ਲਏ ਤੇ ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਜਾਰਜੀਅਨ ਤੇ ਭੱਠੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਆਏ, ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਨਾ ਦੇਣ। ਹੇਠਾਂ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜ ਬੰਦੇ, ਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ । ਰੂਸੀ, ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਸਬੇ ਲਾਗੇ ਕਿਤੇ ਅੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਾਲੇ ਜਾਰਜੀਅਨ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਝੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ । ਸੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਟੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਡੰਡੀਓ ਡੰਡੀ ਕਸਬੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬੜਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੱਡਾਂ, ਖਾਈਆਂ, ਦੰਦੀਆਂ, ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਪੈਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਬੰਦਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਡੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਛਾਣਦੇ ਨੇ। ਬੜਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ - ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

"ਉਹ ਪੰਜ ਬੰਦੇ ਕਿੱਥੇ ਨੇ ?"

"ਇੱਥੇ ਹੀ ਨੇ।"

ਇੱਕ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਆਇਆ।

"ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਜੂਖ, ਅਸਾਂ ਸਾਹਿਲ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਸਾਰਾ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੋਂ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ।"

"ਕੀ ਪਾਣੀ ਡੂੰਘਾ ਹੈ ?"

"ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲੱਕ ਲੱਕ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਗਲ ਗਲ ਤੇ ਕਿਤੇ ਬੰਦਾ ਡੁੱਬ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

"ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ।" ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ, ਜੋ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੋਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਲੀਰੋ ਲੀਰ ਸਨ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ਲ ਫੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। "ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਰਿੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੱਥਰ ਤੱਕ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਹਰੇਕ ਬੰਦਾ ਸੁਝਾਅ, ਖ਼ਬਰ, ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ, ਕੋਈ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੜੀਆਂ ਸਿਆਣੀਆਂ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਭਰੀਆਂ ਸਨ। ਆਮ ਸਥਿਤੀ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੀ।

ਕੋਜੂਖ ਨੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਲਾਲ।

"ਸਾਥੀਓ, ਤਿੰਨੇ ਦਲ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ। ਕੰਮ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਦੰਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤੇ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।"

ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਜੋ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਜੀਭ ਉਤੇ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਡਰ