ਆਈ। ਕੇਖ ਇੱਕ ਚਟਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੈਲੇ ਕੁਚੈਲੇ, ਪਾਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਤੇ ਵਾਹਣੇ ਪੈਰ, ਦੂਜੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮੁਹਾਰੀ ਭੀੜ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਨਾਂ ਫੜੀ ਖਲ੍ਹਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਬੜਨਾ ਹੀ ਸੀ । ਹੋਰ ਦੂਜਾ ਰਾਹ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤੱਕਣੀ ਦੇ ਬੱਲ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਇਹ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਭੇਤ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕੋਜ਼ੂਖ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ:

"ਸਾਥੀਓ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਇੱਥੇ ਦੇ ਦਈਏ ਤੇ ਜਾਂ ਕਸਾਕਾਂ ਹੱਥੋਂ, ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਆ ਫੜ੍ਹਨਗੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦੇ ਮਰ ਜਾਈਏ। ਸਾਡਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਕਾਰਤੂਸ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਗੋਲੇ ਨੇ ਤੇ ਸੱਖਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲੜਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕੋ ਵੇਰ..."

ਉਹ ਸਕਿੰਟ ਕੁ ਲਈ ਰੁੱਕ ਗਿਆ । ਉਸ ਦਾ ਕਰੜਾ ਚਿਹਰਾ ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਸਖਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਏਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ, ਜੋ ਕਤੱਈ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਦਰ ਹਿੱਲ ਗਿਆ:

"ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਵੇਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅੱਗੋਂ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ।"

ਜੋ ਉਸ ਆਖਿਆ ਕੋਈ ਅਨੋਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੱਜਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਉਹਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੱਜ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:

"ਇੱਕੋ ਹੱਲਾ ਮਾਰਾਂਗੇ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੱਚ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਜਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ।"

ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੰਦੀਆਂ ਹੁਣ ਚਿੱਟੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੱਸਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਸਦਾ, ਪਹਾੜ, ਦੰਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ । ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਟੋਲੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਸੁੱਕੀ ਪਈ ਨਦੀ ਵੱਲ ਢੱਲਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਈ, ਪੱਕੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਢਲੀ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਸ ਕਿਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ਕੋਈ ਰੋੜਾ-ਵੱਟਾ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿੜ੍ਹਦਾ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਦੇ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਪਾਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੋਪ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਮਾਰੂ ਸਿੱਧੀ ਚਟਾਨ ਹੁਣ ਦਿੱਸਣੋਂ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ । ਪਰ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ।

ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਬਿਲਕੁਲ ਘੁੱਪ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ: ਨਾ ਕਿਤੇ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਹਾਸਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ