ਵੇਰ ਉਸ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆ।

"ਜਿਊਣ ਲਈ... ਜਿਊਣ ਲਈ।"

ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਚਿੱਟੇ ਮਕਾਨਾਂ ਅੱਗੋਂ ਦੌੜਦਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬੇਵਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਕਸਬੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਾਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਜਾਰਜੀਆ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਜਾਰਜੀਆ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਪਿਆਰੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਸਮ ਬਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬੂਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮਿੱਠੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿੰਡੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਬਰਫ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਹੇਠੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਰਿੜ੍ਹਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਜਿੱਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੈਫਲੀਸ ਦੀ ਜਾਰਜੀਆ। ਜਿੱਥੇ ਹਸੂੰ ਹਸੂੰ ਕਰਦੀ ਵੱਗਦੀ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਹੈ ਤੇ ਝੱਗਾਂ ਸੁੱਟਦਾ ਦਰਿਆ ਦੂਰ। ਤੈਫਲੀਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੌੜਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

"ਆਹ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ... ਜ਼ਿੰਦਗੀ।"

ਹੁਣ ਮਕਾਨ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੇ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਗਰਜ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਤੇ ਗੋਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ।

"ਬੱਚ ਗਿਆ।"

ਉਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ਗਲੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਟਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਨੁੱਕੜ ਵੱਲੋਂ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰੂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਫਿਰ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ । ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂ... ਸ਼ੂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੀਖੇਲਦੇ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਕਰਨਲ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ। "ਬਚਾਓ। ਬਚਾਓ!"

ਉਸ ਦਾ ਸਾਹ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਟਕ ਗਿਆ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੌੜਦਾ, ਧੁਰ ਕਸਬੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਵੇਰ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕੇ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਤੇ ਵਸੋਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਿਉਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਮੁਖ ਹੋਈ, ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਨ ਚਮਕਦੀ ਦਿਸੀ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਸੀਲਾ ਯੂਨਾਨੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਹਿਮ ਭਰੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ । ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਸ ਉਹੀ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਬਾਕੀ ਸੀ।