ਆ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ, ਸੁਹਣੀਆਂ ਜਾਰਜੀਅਨ ਫਰ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੇ ਕਿਰਮਚੀ ਰੰਗ ਦੇ ਕੋਟ ਪਾਈ। ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਂਦੀ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੇਟੀਆਂ ਨਾਲ ਕਟਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਕੋਜੂਖ ਝੱਟ ਘੜੀ ਖਲ੍ਹਤਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਨ੍ਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਦਾ ਰਿਹਾ।
“ਸਾਥਿਓ!”
ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਾਰੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਸ ਰਾਤ, ਉਸ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਸੀ, "ਅੱਗੇ ਵਧ! ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿਓ!"
“ਸਾਥੀਓ, ਸਾਡੀ ਇਹ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫੌਜ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੀਵੀਂਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਇਨਕਲਾਬ ਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ?"
ਉਹ ਉੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰੁੱਕ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇਗਾ। ਜਵਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਅਹਿਲ ਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਖਲ੍ਹਤੇ ਰਹੇ।
"ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸ ਦਿੱਤੀ ? ਸੋਵੀਅਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ । ਤੁਸਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ? ਤੁਸੀਂ ਚੋਰ, ਡਾਕੂ ਬਣ ਤੁਰੇ ਹੋ ਤੇ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਹੋ।"
ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਹੋਰ ਤਣੀ ਗਈ । ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਖੀ ਗਈ:
“ਮੈਂ, ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਨਾਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮੁਜਰਮ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਦੀ ਗੋਲੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਝੀ ਪੰਝੀ ਕੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ।"
ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਮੈਲਾ ਕੁਚੈਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪੈਂਟ ਦੇ ਚੀਥੜੇ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਦਾ ਖੁਸਿਆ ਤੀਲਿਆ ਦਾ ਟੋਪ ਚਿੱਬਾ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
"ਜਿਸ ਵੀ ਲੁੱਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਉ।"
ਘੜੀ ਠਹਿਰ ਗਈ ਜਿਉਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹਿਲਿਆ।
ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ... ਪੈਰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ. ਤੇ ਇੱਕ ਦੋ ਤਿੰਨ ਕਰਕੇ ਧਮ ਧਮ ਬੂਟ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਆਏ। ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬੰਦੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਪਾਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਲੀਰਾਂ ਪਾਈ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਖਲ੍ਹਤੇ ਰਹਿ ਗਏ।
ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਬੇ ਢੰਗੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਲ੍ਹਤੇ, ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਲ੍ਹਤੇ ਡਰਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
“ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸਾਂ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ । ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹੋ,
