ਰਹੀਆਂ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਟੁਰ ਆਈਆਂ। ਹੋਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਜੇ ਥਣਾਂ ਨੂੰ ਟੋਹ ਟੋਹ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

"ਮਰ ਜਾਏਗੀ ਇਹ ਵੀ, ਦੁੱਧ ਜੰਮ ਗਿਆ ਏ।"

ਮਾਂ ਪਾਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਦਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਵਾਲ ਖਲਾਰੀ, ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਨੂੰ ਲਈ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਉਹ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਉਂ ਘੂਰ ਘੂਰ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਲੂੰਧਰ ਸਿੱਟੇਗੀ। ਘੜੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਥਣ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਦੇਂਦੀ।

ਕਾਲਖਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਅੱਗ ਬਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ।

"ਮੇਰੀ ਲਾਡੋ ਰਾਣੀ, ਲਿਆ ਫੜਾ ਮੈਨੂੰ । ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਏ ਹੁਣ ਤੇਰਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਚਿਰੋਕਣਾ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਬ ਦਿਆਂਗੇ ਤੇ ਤੂੰ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਰੋ ਨਾ, ਰੋਂਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ?"

ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਰੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਹਿਸ਼ੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੂਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਨੇ, ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ੀ ਜਿਹੇ ਪਰੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਬੋਲੀ:

"ਸ਼... ਸ਼... ਹੌਲੀ ਬੋਲ ਅੰਕਾ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਏ, ਜਗਾ ਨਾ ਦੇਵੀਂ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਤੜਕੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਸਟੈਪਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਉਹ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਜਦ ਸਟੈਪਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁੜ ਬੁੜੀਆਂ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਊਂ.. ਊਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਏਨਾ ਸੁਹਣਾ ਤੇ ਸਿਆਣਾ।"

ਉਹ ਮਲਕੜੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ।

"ਸ਼... ਸ਼...।"

"ਅੰਕਾ", ਬੇਬੇ ਗੋਰਪੀਨਾ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। "ਆ, ਆ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈ । ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਏ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਨੱਸੀ ਫਿਰਨੀ ਏਂ ਬਕਰੋਟੋ! ਦਲੀਆ ਸੁੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ।"

ਤੀਵੀਂਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ । ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁਬੀਆਂ, ਕੋਈ ਠੰਡੀ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖਦੀ ਤੇ ਕੋਈ ਕੂਹਣੀ ਭਾਰ ਬੈਠੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗਲ੍ਹ ਫੜ ਲੈਂਦੀ। ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਦੱਬ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਤੇ ਕੋਈ ਖਲ੍ਹਤੀ ਪਰਚਾਉਣੀ ਪਈ ਕਰਦੀ। ਕੋਈ ਆਉਂਦੀ, ਕੋਈ ਟੁਰ ਜਾਂਦੀ। ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਕਸ਼ ਲਾਣ ਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ ਸੂਟਾ ਮਾਰਨ ਤੇ ਲੋਅ ਨਾਲ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਵਾਲ, ਝਟ ਕੁ ਲਈ ਚਮਕ ਜਾਂਦੇ।

"ਕੋਈ ਜਾ ਕੇ ਸਟੈਪਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਲ ਉਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ