ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ, ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੀ ਗਏ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਉਹ ਮੂੰਹੋਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸਨ।

ਲਾਲ ਲਾਲ ਲਾਟਾਂ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਫ਼ਲਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਪਏ ਰਹੇ। ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਝੁੰਡਲ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੂਹਣੀਆਂ ਭਾਰ ਵੱਟੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਬੁੱਢੇ ਧੌਣਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਵੱਟੇ ਘੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਤੀਵੀਂਆਂ, ਜਿਉਂ ਕਿਸੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਜੜੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ।

ਜਿਸ ਵੇਲ਼ੇ ਧੂਣੀ ਦੀ ਮੱਚਦੀ ਅੱਗ ਜ਼ਰਾ ਮੱਠੀ ਪਈ, ਤਾਂ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਜਿਉਂ ਇਸ ਇਕੱਲੇ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਜੋ ਗੋਡਿਆ ਨੂੰ ਕੰਘੀ ਪਾਈ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਟੁਰ ਟਰਾ ਗਏ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਧੌਣ ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਉਹ ਘਾਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਈ, ਮੂੰਹ ਮਾਰੀ ਗਿਆ। ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਸੂਝ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਘੁੱਪ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਆਦਮੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਖਲ੍ਹਤੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ: ਉਹ ਸਟੈਪੀ, ਉਹ ਪੌਣ ਚੱਕੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਸਟੈਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਦੌੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਘੋੜਾ; ਉਸ ਦਾ ਖਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਧਾਂਹ ਕਰਕੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਕਈਆਂ ਤੇ, ਫੱਟਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਨਿਕਲਣਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਝੱਗਾਂ ਛੱਡਦੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ; ਉਸ ਦਾ ਹੇਠਾਂ ਢੱਲਣਾ, ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਕੰਨ ਲਾਣਾ... "ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ - ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ!"

ਕਿਸੇ ਮੱਠੀ ਪੈ ਰਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਤਿੜ ਤਿੜ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਭੜਮੱਚੇ ਬਲ ਪਏ ਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਫੈਲਿਆ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਰਫ਼ਲਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁੱਕੇ ਚਿਹਰੇ, ਭਰਵੱਟੇ ਘੁਟਦੇ ਬੁੱਢੇ, ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਤੀਵੀਂਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਭਰ ਆਏ।

"ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਕਿੰਨਾ ਭੈੜਾ ਕਾਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਸਾਕ, ਕੋਈ ਸੌ ਦੇ ਲਗਭਗ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਚੰਬੜਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲੰਮੀ ਪਈ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨਰਸ ਸੀ । ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ । ਬੜੀ ਫੁਰਤੀਲੀ ਤੇ ਚੁਸਤ । ਕਦੇ ਫੱਟੜਾਂ ਦਾ ਵਸਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦੀ। ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਪਾਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸਭ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨੇ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ - ਕੋਈ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਾਹਰ ਪੱਟੜੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਕਸਾਕ ਮਿਲ ਕੇ, ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ...