ਬੰਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਇਹ !"

ਸਭ ਸੁਣੀ ਗਏ। ਦੂਰੋਂ ਸਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਵੱਜਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਖਿੱਚਦੀ ਗਈ।

"ਮਲਾਹ ਨੇ ਉਹ।” ਕਿਸੇ ਆਖਿਆ।

"ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਕਸਾਕਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਬੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸ ਕੇ, ਉੱਤੋਂ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।"

"ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ ?" ਸਟੈਪੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਖਲ੍ਹਤੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਖਬਰੇ ਕੌਣ ਸੀ। ਉਹ ਝਟ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਹੁਣ ਬੋਰੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਈਏ, ਸਾਨੂੰ ਦਾਣਿਆਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰੂਸੋਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਹ ਬੋਰੀਆਂ ਘੱਲਦੇ ਨਹੀਂ।

ਫਿਰ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਘੀ ਪਾਈ ਬੈਠਾ ਇਹ ਆਦਮੀ ਹੀ ਹੋਵੇ।

"ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੱਤ੍ਹਾ ਹੈ... ।"

"ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ।"

"ਜਿੱਥੇ ਕਿਰਸਾਨ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਸੱਤਾ ਹੈ।"

"ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿਰਤੀ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰ ਲਓ।"

"ਉਹ ਨਿਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਬੁਰਜੂਆ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਰਿਆ।"

“ਪਰ ਕੀ ਕਿਰਤੀ, ਕਿਰਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ? ਸੋਚੋ ਖਾਂ ਭਲਾ, ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਡੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਨ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ।"

ਫਿਰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, "ਮੰਮੀ.. ।"

ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਰੂੰ ਰੀਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁਚਕਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਦੂਰ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਰਾ ਦਿੱਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਛੱਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਸੀ।

ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਈ ਕੰਘੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਖਲ੍ਹ ਕੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੀ ਲਿੱਟ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਲਗਾਮ ਚਾੜ੍ਹੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕੀ, ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਲ ਫੜੀ, ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਕਾਠੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ ਤੇ ਘੋੜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਪੌੜ ਮਾਰਦਾ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ।

ਤੇ ਫਿਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਸ ਬੇਅੰਤ ਸਟੈਪੀ ਸੀ ਤੇ ਪੌਣ ਚੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਦੇ ਸੁੰਮਾਂ ਦੀ ਕਾੜ ਕਾੜ ਆਉਂਦੀ ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪੌਣ