ਚੱਕੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਤਿਰਛੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ... ਪਰ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ?... ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੈ! ਪਰਤ ਆ।... ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਥੇ ਹੈ... ਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ...।

"ਦੂਜੀ ਕੰਪਨੀ...!"

ਧੂਣੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਫੈਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

"ਉਹ ਕੋਜ਼ੂਖ ਨੂੰ ਰੀਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਗਿਆ ਏ । ਉਸ ਨੂੰ ਕਸਾਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ।"

"ਤੇ ਉਸ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ।"

“ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਕਸਾਕੀ ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰਕੇਸ਼ੀਅਨ ਕੋਟ ਤੇ ਉਹ ਫਰ ਦੀ ਟੋਪੀ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮਝਦੇ ਨੇ। 'ਕਿਹੜੀ ਰਜਮੈਂਟ ?' ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ। 'ਫਲਾਣੀ', ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਆਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਉੱਡੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤੀਵੀਂ ਲੱਭ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਰਾ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਕਸਾਕਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਨੇ, ਕਿਸ ਟੁਕੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾ ਕੇ ਕਜੂਖ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।"

"ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਸੂਮ ਨੇ", ਹਉਕਾ ਲੈਂਦੀ ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ ਬੋਲੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਉਦਾਸ ਆਪਣੀ ਠੋਡੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਧਰੀ ਕੂਹਣੀ ਦੇ ਭਾਰ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ।

"ਦੂਜੀ ਕੰਪਨੀ। ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ?"

ਜੋ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਖਲ੍ਹ ਗਏ। ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਅਕੜਾਈਆਂ, ਇੱਕ ਅੱਧ ਉਬਾਸੀ ਲਈ ਤੇ ਟੁਰ ਪਏ। ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਡਲ੍ਹਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਦਮੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੇਗਚੀਆਂ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਦਲੀਆਂ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਇੱਕ ਵੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਮਚੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦੰਗੇ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦੇ, ਤੇ ਝਟ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦੇ - ਹੇਠ, ਜੀਭਾਂ, ਗਲੇ ਸਭ ਸਾੜ ਲੈਂਦੇ । ਭਾਵੇਂ ਮੂੰਹ ਸੜਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਭ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਚਮਚੇ ਭਰ ਭਰ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਮਚੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦੀ ਬੋਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਜੋ ਉਹ ਝਟ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੋਝੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਕਿ ਫਿਰ ਖਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਫਿਰ ਚਮਚਾ ਦੇਗੇ ਵਿੱਚ ਡੋਬ ਦੇਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸਾਥੀ ਬੋਟੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।

14

ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਫੜਾ-ਤਫੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਇੱਕ ਝਗੜਾਲੂ ਭੀੜ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਜਾਂਦੀ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ਗਰਮੀ ਸਰਦੀ ਝਾਗ ਝਾਗ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਪੀ ਕੇ ਸਭ