ਮਛਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ । ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਗੇ ਵਿੱਚ ਚਮਚੇ ਮਾਰਨੇ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਧਰ ਮੋੜ ਲਏ।

"ਮਲਾਹ ਨੇ ਉਹ।"

"ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।"

"ਆਵਾਰਾਗਰਦ । ਇੱਕ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਜੋ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਦਲੀਏ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਚੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਤਾ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਦੇ ਹੋ। ਬੁਰਜੂਆ ਲਹੂ ਪੀਣੇ!"

"ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਆਖਦਾ ਏਂ, ਜੋ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਏਂ।"

ਸਿਪਾਹੀ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਘੂਰਨ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਬਰਦਾਰ ਹੋ ਕੇ; ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਰੀਵਾਲਵਰ, ਬੰਬ ਤੇ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਗਲਾਂ ਦੁਆਲੇ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

"ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਜੂਖ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਹੈ ? ਅਸਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਮਾਸਕ ਦੀਆਂ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਅਸਾਂ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬ ਦਿੱਤੇ । ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ ਜਰਮਨ ਕੈਸਰ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਖਬਰੇ ਕੀ ਘੁਸਰ ਮੁਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹਨੂੰ ਥਾਏਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗੇ । ਕੋਜੂਖ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਏ ? ਇਕ ਅਫਸਰ ਹੀ ਨਾ ? ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਟੁਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਬੁੱਧੂ ਸਹੁਰੇ !"

ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਪਏ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦੰਗੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ, ਇੱਧਰੋਂ ਉੱਧਰੋਂ ਲਪ ਲਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸੇਕ ਚਾੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਔਖਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਪਿਆ:

"ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਚੁੜੇਲਾਂ ਦਾ, ਡੇਰੇ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੀ ਨਾਲ ਲਈ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹੋ।"

"ਤੇਰਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ? ਸੜੀ ਕਾਹਨੂੰ ਜਾਨਾਂ ਏਂ। ਐਵੇਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਲੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾ ਫਸਾਈਦੀ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਠੀ ਪੈ ਜਾਏ। ਅਸਾਂ ਕੀ ਖੱਟਿਆ ਏ। ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ? ਮਲਾਹ। ਜ਼ਾਰ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੋਬਿਆ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ? ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ । ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਹਿਤ ਕੌਣ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ? ਮਲਾਹ । ਕਿਸ ਬੁਰਜੂਆ ਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਡਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੈਠ ਬਠਾਏ ਚਾਨਣਾ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ, ਜਦ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਾਂ ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੂਨ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਡੋਲ੍ਹਿਆ ਏ। ਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਲਹੂ ਦੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੁੱਦੇ। ਓਏ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਵਾਰਨ ਜੋਗੇ ਹੋ ?"

ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਚੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟੇ ਤੇ ਰਫ਼ਲਾਂ ਫੜ ਕੇ ਉੱਠ ਖਲ੍ਹਤੇ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਉਂ ਝੱਟ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਗੇ