ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਰੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਸੇ ਦਫਨਾਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੀ !"

ਮੁੰਡਾ ਖਿੜ ਖਿੜ ਕਰ ਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ।

"ਅਹੁ ਵੇਖੋ! ਟੁਟਦਾ ਤਾਰਾ।''

ਸਾਰੇ ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ: ਦੂਰੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਨਾ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜਾਤ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਤੇ ਅਥਾਹ ਚੁੱਪ ਸੀ, ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਜਿਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਪੜੱਛ ਕਰਦੀ, ਜਿਉਂ ਅਦਿਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਹੋਵੇ।

"ਠੀਕ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਮਲਾਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਖਦੇ । ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਹੀ ਲੈ ਲਓ। ਅਸੀਂ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਮਾਰੇ ਮਾਰੇ ਪਏ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ ? ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿੱਥੇ ਸਾਂ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ । ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਕੋਲ ਸੀ... ਤੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ...।"

“ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਣ ਘਰੋਂ ਟੁਰ ਪਏ, ਜੋ ਕਿਤੇ ਦਿੱਸਦੀ ਨਹੀਂ।"

“ਕਾਹਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਏ । ਸਾਡੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਹੈ।”

“ਪਰ ਸੋਵੀਅਤ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ? ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਲੂ ਬਣਾਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ ਤੇ ਭੁਗਤਨਾ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

ਦੂਰੋਂ ਮਲਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਧੂਣੀਆਂ ਬਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰੌਲਾ ਪਾਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।

15

ਅਖੀਰ, ਰਾਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਾਂਭ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਧੂਣੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁੱਝਦੀ ਗਈ, ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਮੋਸ਼ੀ । ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਿਤੋਂ ਭਿਣਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ। ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਤ ਦਾ ਮੌਨ ਭੰਗ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਮਾਰਨ ਦੀ ਚਰਰ ਚਰਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼।

ਇਕ ਕਾਲੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਚੁੱਪ ਖਲ੍ਹਤੇ ਛੱਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਬੰਦਾ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਚਦਾ ਬਚਾਂਦਾ ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਗਰ ਮਗਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਬੰਦਾ, ਇਕ ਟੰਗ ਉੱਤੇ ਉਚਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਛੱਕੜਿਆਂ ਕੋਲ ਸੁੱਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਘੂਰ ਘੂਰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।

"ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ ਉਹ? ਕੀ ਪਏ ਕਰਦੇ ਨੇ ? ਜਾਸੂਸ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ! ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"