"ਪੱਥਰ ਹੋਏ ਹੋਏ ਨੇ !"

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਡੋਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦੁੱਧ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਦੁੱਧ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਤਿੰਨ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਾਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ ਚੁਲੀ ਕਰ ਛੱਡਦੀਆਂ।

ਆਦਮੀ, ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟੋਆ ਪੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਪਰੋਂ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।

"ਸਟੈਪਨ, ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।"

ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲਮਕਦੀ ਟਹਿਣੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਸਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਤੀਵੀਂ ਡਸਕਰੇ ਭਰਦੀ ਤੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਦੁਆਲੇ ਬਾਹਾਂ ਵਲ੍ਹੇਟ ਕੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾਣ ਲੱਗ ਪਈ:

"ਸਟੈਪਨ, ਸਟੈਪਨ, ਸਟੈਪਨ!"

ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸਟੈਪਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸਟੈਪਨ।"

17

ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰਾਤ ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ । ਨਾ ਕਿਤੇ ਅੱਗ, ਨਾ ਰੌਲਾ। ਕੇਵਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਲੈ ਕੇ ਚਰਰ ਚਰਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਤੇ ਫਿਰ ਛੇਤੀ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁੱਲ ਵੀ ਰੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਪੈ ਗਏ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਸੀ । ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਡਾ ਵੱਡਾ ਕਾਫਲਾ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ ।

ਬਸ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਥਾਂ, ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਦਾ ਜਾਦੂ ਨਾ ਖਲੋਰ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਾਂਤ ਬਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਬਲੂਤ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਟੰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਨਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੋਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਜ਼ ਉਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦਾ ਫਿੱਕਾ ਫਿੱਕਾ ਚਾਨਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉੱਤੋਂ ਭਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਪਰਦੇ ਲਾਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਛਾਈ ਘੂਕ ਸੁੱਤੇ, ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਤੇ ਰਫ਼ਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦਿਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪਸੀਨਿਆਂ ਦੀ ਬੋ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਬੂਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕੋਜ਼ੂਖ, ਬਲੂਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਜੋ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਜਿੱਡਾ ਲੰਮਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅੱਖਾਂ ਜੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਕੰਬਦੀ