"ਠੀਕ ਗੱਲ ਹੈ।" ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ, ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਤੋਲਦਾ ਬੋਲਿਆ।

ਉਹ ਬਾਕਾਇਦਾ ਫੌਜ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੱਸੇ, ਜੋ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨਾਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸ ਸਕਿਆ।

"ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਤੇ ਨਾਲ, ਕੂਚ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚੇ ਵਿਚਾਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੱਢੇ ਜਾਣਗੇ।"

"ਪਰ, ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ," ਕੀਊਬਨ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਤਲਾ ਜਿਹਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਕੇਸ਼ੀਅਨ ਕੋਟ ਪਾਈ ਤੇ ਗਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਢਿਲਕੀ ਜਿਹੀ ਫਰ ਦੀ ਟੋਪੀ ਪਾਈ, ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲ ਪਿਆ। "ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕਸਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਬੰਦੂਕ ਵੀ, ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਹੁੰਦੀ।"

"ਨਾ ਕੋਈ ਤਜਵੀਜ਼, ਨਾ ਹੁਕਮ! ਅਸੀਂ ਹਾਂ ਵੀ ਕੀ, ਇੱਕ ਦਲ, ਬੇਤਰਤੀਬ ਇੱਜੜ?"

ਫਿਰ ਕੋਜ਼ੂਖ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸਾਫ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗਾ:

"ਕਮਾਂਡ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ?"

ਕਮਰੇ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਭਾਰੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਲਟਕ ਗਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੇਕ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਂ ਵੀ ਜਿਉਂ ਕੋਈ ਉਡੀਕ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ।

ਫਿਰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ - ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੁਖ - ਸਗੋਂ ਚਿਹਰੇ ਹੀ ਬਦਲੇ ਹੋਏ। ਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰੇ ਤੇ ਬੇਤੁਕੇ ਰੋਲੇ ਨਾਲ ਕਮਰਾ ਭਰ ਗਿਆ।

"ਅਸੀਂ ਕਮਾਂਡਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ।"

"ਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਕੋਲ ਸਲਾਹ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਖੈਰ ਗੱਲ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਹੈ।"

ਇਸ ਦਾ ਮੰਨਤਕ ਇਹ ਸੀ:

'ਤੂੰ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਉਜੱਡ ਬੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ ਸਾਦਾ ਬੰਦਾ, ਜੋ ਵੇਲ਼ੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਤੈਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਜਦ ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਐਰੇ ਗੈਰੇ ਦੀ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਤੈਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।'

ਇਹ ਸਨ ਉਹ ਭਾਵ, ਜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ । ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਕਮਾਂਡਰ, ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ, ਨਾਈ, ਮੋਚੀ, ਤਰਖਾਣ