ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਤਬਾਹੀ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖਲ੍ਹਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਸਾਂ ਢਿੱਲ ਮੱਠ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਈਏ। ਬਸ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਾਧਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇਸ ਰਾਇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ...।"

"ਠੀਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੋ।" ਸਾਰੇ ਕਮਾਂਡਰ ਬੜੀ ਤਤਪਰਤਾ ਤੇ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।

ਸੈਂਕੜੇ ਅੱਖਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੱਕਣੀ ਨਾਲ, ਕਮਰੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਕੋਜੂਖ ਵੱਲ ਉੱਠ ਗਈਆਂ।

"ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ," ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਸੌ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਫਰ ਦੀ ਟੋਪੀ ਲਿਜਾਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। "ਤੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।"

ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਸਿਪਾਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਭਾਰੇ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਕੋਜ਼ੂਖ ਨੇ ਬੜੇ ਹੱਠ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਤੱਕਿਆ।

“ਚੰਗਾ, ਸਾਥੀਓ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ: ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਾਂਹ ਨੁਕਰ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ।"

"ਠੀਕ ਏ ਫਿਰ ।"

"ਦਸਤਖਤ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ ?''

"ਕਰੀਏ ਕਿਉਂ ਨਾ ?"

“ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਏ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ... " ਕਮਾਂਡਰ ਬੇਥਵੀ ਵਿੱਚ ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

"ਜਵਾਨੋ !" ਕੋਜੂਖ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਜਬੜੇ ਘੁੱਟਦਾ ਬੋਲਿਆ। "ਜਵਾਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ?"

"ਮੌਤ।" ਸੈਂਕੜੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਝੂਣਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। "ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ! ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਰਿਐਤ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨੇ ? ਬਸ ਗੋਲੀ।"

ਸਿਪਾਹੀ ਇੰਝ ਫਿਰ ਹਿੱਲਣ ਜੁਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਉਂ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖਹਿੰਦੇ, ਸੈਣਤਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਸੁਣਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਅੱਧ ਪਚੱਧੀਆਂ ਪੀਤੀਆਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬੂਟਾਂ ਹੇਠ ਮਧੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਕੋਜੂਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਬਾੜੇ ਘੁਟੀ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਤ ਦੁਹਰਾਈ, ਜਿਉਂ ਆਪਣੇ