ਮੁੱਖਬੰਦ

ਇਕਬਾਲ ਸਲਾਹੁਦੀਨ

(ਏਥੇ ਅਸੀਂ ਜਨਾਬ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਾਰ ਐਟ ਲਾਅ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ "ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ" ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਬਾਲ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੀਬਾਚਾ/ਮੁਖਬੰਦ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ਼ ਲਈ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕੁਝ ਕਠਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ- ਅਜਮੇਰ ਕਵੈਂਟਰੀ )

ਜਿਹੜੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸ਼ੁਹਰਤ (ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ) ਤੇ ਅਜ਼ਮਤ (ਵਡਿਆਈ) ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਹੀਰ" ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ (ਸਾਹਿਤ) ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ "ਹੀਰ" ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ (ਢੰਗ) ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਗਈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਇਸ਼ਕੀਆ ਦਾਸਤਾਨ ਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਦੌਰ (ਸਮੇਂ) ਦੀ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਮੁਆਸਰਤੀ (ਸਮਾਜੀ) ਮੰਜ਼ਰਨਗਾਰੀ (ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤਰਨ) ਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੀ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਏਸ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ "ਆਈਨਾ ਪੰਜਾਬ" (ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਜਾਂ ਅਕਸ) ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਨੇ ਆਂ। "ਹੀਰ" ਤਮਸੀਲ ਨਿਗਾਰੀ (ਅਲੰਕਾਰਕ ਚਿਤਰਨ) ਦਾ ਬੜਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਮੂਨਾ ਏ। ਆਲਮੀ ਅਦਬ ਵਿੱਚ ਏਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮਕਾਮ ਬੜਾ ਉੱਚਾ ਏ।

ਸਾਦਗੀ, ਹਕੀਕਤਬਿਆਨੀ, ਤੇ ਜੋਸ਼ ਉਹ ਖੂਬੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਦਾ ਈ ਕਮਾਲ ਏ ਕਿ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੱਚਾ ਬੱਚਾ ਵਾਰਸ ਤੇ ਉਹਦੀ ਤਖਲੀਕ (ਸਿਰਜਨਾ) "ਹੀਰ" ਦਾ ਜਾਣੂ ਏ। ਵਾਰਸ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਦਬ ਵਿਚ ਜੋ ਮਕਾਮ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ, ਓਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਏਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਵਾਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦੀਬਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਅਕੀਦਤ ਦਾ ਖ਼ਰਾਜ (ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁਲ) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਏ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੀਕ ਇਹ ਸਿਲਸਲਾ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਨੱਕਾਦਾਂ ਤੇ ਮਹੱਕਕਾਂ (ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੇ ਖੋਜੀਆਂ) ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਾਮੀਨ ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਤੇ ਲਿਖੇ ਨੇ। ਅਜੇ ਗੱਲ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ। ਏਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸੌ ਮਕਾਲਾਤ (ਲੇਖਾਂ) ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਰਸ ਦੇ ਕਲਾਮ ਤੇ ਹਿਆਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਅਜੇਬੇ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਲਿਖਣ ਤੇ ਤਹਿਕੀਕ (ਖੋਜ) ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਏ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਈ ਫਨ ਤੇ ਫਕਰ (ਕਲਾ ਤੇ ਸੋਚ) ਦਾ ਕਮਾਲ ਏ।

ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਜੇ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਕਕਾਂ (ਖੋਜਕਾਰਾਂ) ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਤੋਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਤਾਰੀਖੀ ਕੜੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਅਜ਼ ਦਾਨਸ਼ਵਰਾਂ (ਸੂਝਵਾਨਾਂ) ਨੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤਸ਼ਕੀਲ ਕਰਨ (ਰੂਪ ਦੇਣ) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਏ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਦਰ ਦੇ ਕਾਬਲ ਤੇ ਹੈ ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੁਸਤਨਦ (ਇਤਬਾਰਯੋਗ) ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਤਬ ਦਿਆ ਬੇਟਿਆਂ ਵਰਗੇ ਅਲਫਾਜ਼ ਸ਼ਾਇਰ ਅਕਸਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੱਲ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ (ਵਰਤਦੇ) ਨੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੇ ਮੁਹੱਕਕਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਤੀਕ ਜੋ ਖੋਜ ਕੱਢਿਆ ਏ ਉਹਦੇ