ਸ਼ਹਿਵਤ ਭਾਬੀ ਤੇ ਭੁਖ ਰਬੇਲ ਬਾਂਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੰਨਤੋਂ ਮਾਰ ਕਢਾਇਆ ਈ

ਜੋਗ ਔਰਤ ਹੈ ਕੰਨ ਪਾੜ ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਅੰਗ ਭਬੂਤ ਰਮਾਇਆ ਈ

ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਣ ਐਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਝੰਗ ਪੇਕੇ ਗੋਰ ਕਾਲੜਾ ਬਾਗ਼ ਬਣਾਇਆ ਈ

ਤ੍ਰਿੰਜਨ ਇਹ ਬਦਅਮਲੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਨੇ ਕਢ ਕਬਰ ਥੀਂ ਦੋਜ਼ਖੀਂ ਪਾਇਆ ਈ

ਇਹ ਮਸੀਤ ਹੈ ਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਮ ਬੰਦੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬ ਰੋਜ਼ ਲੰਘਾਇਆ ਈ

ਅਦਲੀ ਰਾਜਾ ਤੇ ਨੇਕ ਨੇ ਅਮਲ ਤੇਰੇ ਜਿਸ ਹੀਰ ਈਮਾਨ ਦਵਾਇਆ ਈ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਤੇਰੇ ਕਲਮਾ ਪਾਕ ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਆਇਆ ਈ

 

ਤਸੱਵਫ

ਕਿੱਸਾ “ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ" ਦੇ ਉਹਲੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਤਸੱਵਫ, ਮਾਅਰਫਤ, ਹਿਕਮਤ ਤੇ ਦਾਨਾਈ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਲਾਮਤਨਿਗਾਰੀ ਦੇ ਪਸਮੰਜ਼ਰ (ਪਿਠਭੂਮੀ) ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਈਏ ਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤਸੱਵਫ ਦਾ ਇੱਕ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲਗਦੀ ਏ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਪਣੀ ਸੂਫੀਆਨਾਂ ਰਮਜ਼ ਤੇ ਸੂਫੀਆਨਾ ਮਸਲਕ (ਰਾਹ) ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਏ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰੀਂ ਤਸੱਵਫ ਵਿੱਚ 'ਹਮਾਂ ਓ ਮਸਤ' ਯਾਣੀ ਵਹਦਤੁਲ ਵਜੂਦ ਦੇ ਕਾਇਲ ਸਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰੀਂ ਆਪਣੇ ਸੂਫੀਆਨਾ ਮਸਲਕ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਇੰਜ ਕਰਦੇ ਨੇ:

ਬੱਚਾ ਸੁਣੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਬੂਤ ਖਾਕੀ ਸੱਚੇ ਰਬ ਨੇ ਥਾਂਉਂ ਬਣਾਇਆ ਈ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਹਮਾਂ ਓ ਮਸਤ ਜਾਮੇ ਸਰਬ ਮੋਏ ਭਗਵਾਨ ਵਸਾਇਆ ਈ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਏਸ ਅਕੀਦੇ (ਯਕੀਨ) ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੇ ਨੇ;

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਯਕੀਨ ਦੀ ਗੱਲ ਏਹਾ ਸੱਭਾ ਹੱਕ ਹੀ ਹੱਕ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜੀ

 

ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਤਸੱਵਫ

ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜੇ ਮਜਾਜ਼ੀ ਆਈਨੇ (ਸ਼ੀਸ਼ੇ) ਵਿੱਚ ਦੇਖੀਏ ਤੇ ਮੌਜੂਅ (ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ) ਤੇ ਇਅਤਬਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹਿਦੂਦ (ਸੀਮਤ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ ਤੇ ਇਹਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ ਅਵਾਮੀ ਹਲਕਿਆਂ ਤੀਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਮੀ ਵੀ ਵਾਕਿਆ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਕਿੱਸਾ ਸੰਜੀਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਵਾਰਸ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਤਸੱਵਰ ਮਜਾਜ਼ੀ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੀਰ ਨੂੰ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤੋ ਹਮਾ ਓਸਤ ਦੀ ਵੁਸਅਤ (ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ) ਤੇ ਫਰਾਸਤ (ਤਿੱਖੀ ਸੂਝ) ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ ਨਹੀਂ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਈ ਉਹ ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਸ ਤਮਸੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਦਾ ਰੰਗ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਰੰਗ ਏਨਾਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਏ ਕਿ ਉਹ ਹਮਦ ਤੇ ਨਾਅਤ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਹਾਰੀ ਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਏ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਬੜਾ ਆਹਲਾ ਏ।