ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਖ਼ੌਫ ਕੋਲੋਂ ਸਾਡਾ ਰੋਦਿਆਂ ਨੀਰ ਖੱਟਿਆ ਈ

 

ਤਮਸੀਲ

ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਨੂੰ ਤਮਸੀਲੀ (ਦੁਅਰਥੇ) ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਏ। ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਇੱਕ ਮੰਜੂਮ (ਕਾਵਿਕ, ਨਜ਼ਮ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ) ਡਰਾਮਾ ਏ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਇਅਤਬਾਰ (ਲਿਹਾਜ਼) ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਖਸੂਸੀਅਤਾਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ) ਉਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਏ। ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾ ਇਬਤਦਾ (ਆਰੰਭ), ਅਰੂਜ (ਸਿਖਰ) ਤੇ ਅਖੀਰ ਸਭ ਕੁਝ ਫਨਕਾਰਾਨਾ (ਕਲਾਮਈ) ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਏਸ ਤਮਸੀਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਏ, ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਨਣ ਵਾਲਾ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਏ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਮਣੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ। ਇਹ ਖੂਬੀ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤਮਸੀਲ ਨਿਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਮਕਾਮ ਦਵਾਂਦੀ ਏ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰੀਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਟੋਰਨ ਤੇ ਮੋੜਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਨੇ। ਪੂਰੀ ਤਮਸੀਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਅਜੇਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਮਸਨਫ (ਲੇਖਕ) ਤਮਸੀਲ ਦਾ ਹੱਕ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਡਾਇਆਲਾਗ (ਗੱਲਬਾਤ) ਤਮਸੀਲ ਦੀ ਜਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਹੀਰ ਦੇ ਡਾਇਆਲਾਗ ਬੜੇ ਭਰਵੇਂ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨੇ। ਮੰਜ਼ਰਨਿਗਾਰੀ (ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤਰਨ) ਦੇ ਜੌਹਰ ਵੀ ਏਸ ਤਮਸੀਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨੇ।

 

ਹੀਰ ਦੀ ਤਸਨੀਫ ਦਾ ਸਬੱਬ

ਹਕੀਕੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਦੀ ਕਦੀ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਰਾਹਵਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਹੀਰ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸਨੀਫ ਦਾ ਬਾਇਸ (ਕਾਰਨ) ਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਏ। ਸ਼ਾਇਰ ਅਪਣੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਤੇ ਰੋਗ ਸੌ ਹੀਲੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਏ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦੀਆਂ ਤਾਸੀਰਾਂ ਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੀਰ ਸਿਆਲ ਨੂੰ ਅਬਦੀ (ਸਦੀਵੀ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼ ਹੋਰੀਂ ਆਖ਼ਦੇ ਨੇ:

ਦਰਦ ਲੱਗੇ ਤੇ ਹਾਏ ਨਿਕਲੇ, ਕੋਈ ਕੋਈ ਰਹਿੰਦਾ ਜਰਕੇ

ਦਿਲਬਰ ਅਪਣੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਜੇ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਧਰ ਕੇ

ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਭਾਵੇਂ ਤਸੱਵਫ ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਈ ਭੇਸ ਵਟਾਏ ਨੇ ਪਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੇ ਕਿ ਅਲਾਮਤ ਨਿਗਾਰੀ (ਚਿੰਨਆਤਮਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ) ਦੇ ਪਰਦੇ ਵੀ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਚੇਟਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਕੋ ਸਕੇ। ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਰਾਜ਼ ਅਫਸ਼ਾਂ ਹੋ (ਖੁਲ੍ਹ) ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਹ ਧਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਏ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਨਾਮੇ ਅਤੇ "ਭਾਗਭਰੀ" ਦੇ ਨਕੂਸ਼ (ਚਿਹਰਾ ਮੁਹਰਾ) ਬੜੇ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਭਾਗਭਰੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ (ਅਸਫਲ) ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੱਜਣ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਭਾਗ ਭਰੀ ਦੇ ਮਲਾਲ (ਦੁਖ) ਵਿੱਚ ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਤਸਨੀਫ ਕੀਤਾ ਏ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਆਪਣੇ ਮਜਬ (ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਮਸਤ) ਬਨਣ ਦਾ ਇੰਜ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਨੇ:

ਮਾਅਸ਼ੂਕ ਦਿਆਂ ਬਾਂਕਿਆਂ ਸ਼ੋਖ ਨੈਨਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਜਿਹੇ ਮਜਜੂਬ ਕੀਤੇ