ਪੈਸਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਥ ਜੇ ਧਰੇਂ ਮੇਰੇ ਗੋਦੀ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨਾ ਹਾਂ

ਅਤੇ ਦੇਕਿਆ ਮੁਫਤ ਜੇ ਕੰਨ ਖਾਏ ਚਾ ਬੇੜਿਉਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮਾਰਨਾ ਹਾਂ

ਏ ਕਵਾਰੀਏ ਲੋਹੜੇ ਮਾਰੀਏ ਨੀ ਧੱਕਾ ਦੇ ਨਾ ਹਿੱਕ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਨੀ

 

ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ਼-

ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਲਮੀਆ (ਦੁਖਾਂਤ) ਦਾਸਤਾਨ ਏ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਖੀ ਸ਼ਨਗੀ ਤੇ ਮਜ਼ਾਹ ਦਾ ਗੁਜ਼ਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਦੁਖ ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ਼ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਯੀਰਨੀ (ਮਿਠਾਸ) ਤੇ ਜੇਵਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦਰਦ ਓਦੋਂ ਈ ਆਂਦਾ ਏ ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ । ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਭਖ਼ਸ਼ ਹੋਰੀਂ ਫਰਮਾਂਦੇ ਨੇ;

ਜੋ ਸ਼ਾਇਰ ਬੇਪੀੜਾ ਹੋਵੇ ਸੁਖਨ ਉਹਦੇ ਵੀ ਰੁੱਖੇ

ਬੇਪੀੜੇ ਥੀਂ ਸ਼ਿਅਰ ਨਾ ਬਣਦਾ ਅੱਗ ਬਿਨ ਧੂੰ ਨਾ ਧੁਖੇ

ਏਸ ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾਮਣੇ ਰਖ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਯਾਸ (ਬੇਉਮੀਦੀ) ਤੇ ਉਦਾਸ ਮੌਸਮ ਤੇ ਹਿਜਰ ਦੇ ਲਾਂਬੂਆਂ ਨੇ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਨੇ। ਤਮਸੀਲ ਦੇ ਪਲਾਟ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਵੀ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਬੜੀ ਗ਼ਮਗੀਨ ਏ ਜਿਸ ਪਾਰੋਂ ਸ਼ਿਅਰ ਇਸ਼ਕ ਰੋਗ ਤੇ ਹਿਜਰ ਦੀ ਲਾਟ ਬਣ ਕੇ ਤਖਲੀਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ;

ਹੀਰ ਆਖਦੀ ਜੋਗੀਆ ਝੂਠ ਆਖੇਂ ਕੌਣ ਰੁਠੜੇ ਯਾਰ ਮਨਾਂਵਦਾ ਏ

ਏਹਾ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਮੈਂ ਢੂੰਡ ਥੱਕੀ ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਿਆਂਵਦਾ ਏ

ਸਾਡੇ ਚੰਮ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਕਰੇ ਕੋਈ ਜਿਹੜਾ ਜਿਉ ਦਾ ਰੋਗ ਗਵਾਂਵਦਾ ਏ

ਭਲਾ ਦਸ ਖਾਂ ਚਿਰੀ ਵਿਛੁੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਰਬ ਸੱਚਾ ਘਰੀਂ ਲਿਆਂਵਦਾ ਏ

ਭਲਾ ਮੋਏ ਤੇ ਵਿਛੜੇ ਕੌਣ ਮੇਲੇ ਐਵੇਂ ਜਿਊੜਾ ਲੋਕ ਵਿਲਾਂਵਦਾ ਏ

 

ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਗਾਰੀ-

ਇਹ ਇੱਕ ਤੈ ਸ਼ੁਦਾ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਤਮਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪਲਾਟ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਨੇ। ਹੀਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਫੌਕੁਲਬਸ਼ਰ (ਸੁਪਰ ਮੈਨ) ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ, ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਰਹਿਤਲ ਦੇ ਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਏ, ਹੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਮਸੀਲੀ ਕਿਰਦਾਰ ਤੋਂ ਮੁਖਤਲਿਫ ਨਹੀਂ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਆਸ਼ਰਤੀ ਮਨਸਬ (ਦਰਜਾ) ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਏ। ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੇ ਕਿ ਹੀਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮਜਾਜ ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਬੜੇ ਦਿਲਕਸ਼ (ਦਿਲ ਖਿਚਵੇਂ) ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਨੇ। ਰਾਂਝਾ ਜੋਗੀ ਦਾ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਰੰਗਪੁਰ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਆਲੀ ਉਹਨੂੰ ਸਿਹਾਣ ਲੈਂਦਾ ਏ। ਰਾਂਝਾ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਤਰਦੀਦ ਇੰਜ ਕਰਦਾ ਏ:

ਹਮੀਂ ਗੰਕਬਾਸ਼ੀ ਚੇਲੇ ਅਗਸਤ ਮੁੰਨ ਦੇ, ਹਾਮੀਂ ਪੰਛੀ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਜੀ

ਸਤ ਜਰਮ ਕੇ ਹਮੀਂ ਹੈਂ ਨਾਥ ਪੂਰੇ ਕਦੀ ਵਾਹਿਆ ਨਾਹੀਂ ਜੋਤਰਾ ਜੀ