ਏਸ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਬਿਲਕੁਲ ਜੋਗੀਆਂ ਵਾਲਾ ਏ। ਕਾਜ਼ੀ ਹੀਰ ਦਾ ਜ਼ੋਰੋ ਜ਼ੋਰ ਨਕਾਹ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਏ ਤੇ ਹੀਰ ਬੜੇ ਜੁਰਅਤ ਮੰਦ ਲਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਆਖਦੀ ਏ:

ਹੀਰ ਆਖਦੀ ਦਗਾ ਕੀਤੋ ਕੀ ਵਟਣਾ ਏਸ ਜਹਾਨ ਤੋਂ ਵੇ

ਬਿਨਾ ਪੁਛਿਆਂ ਪੜ੍ਹੇ ਨਕਾਹ ਮੇਰਾ ਇਹ ਫਤਵਾ ਨਹੀਂ ਕੁਰਆਨ ਦਾ ਵੇ

ਦੂਜੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਜ ਤੇ ਰਵੱਈਆ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਏ।

ਸਰਾਪਾ ਨਿਗਾਰੀ: (ਸਮੁੱਚਾ ਨਕਸ਼ਾ ਚਿਤਰਨਾ) ਸ਼ਾਇਰ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਮਾਲੀ ਪੈਕਰ (ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ) ਦਾ ਨਾਂ ਏ। ਓਹੋ ਹੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੁਹਣੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਏ ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਜਮਾਲੀਆਤ (ਸੁੰਦਰਤਾ) ਦਾ ਨੁਮਾਇਆਂ (ਜ਼ਾਹਰ) ਹੋਵੇ। ਵਾਰਸ ਹੋਰੀਂ ਇੱਕ ਕਾਦਰੁਲਕਲਾਮ (ਮਹਾਨਤਮ) ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ। ਸਰਾਪਾ ਨਿਗਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹੀਅਤ (ਯੋਗਤਾ) ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਭਰਪੂਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਏ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਰਾਪਾ ਨਿਗਾਰੀ ਤੋਂ ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਈਦ (ਪਰੋੜਤਾ) ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ। ਹੀਰ ਦਾ ਸਰਾਪਾ ਹੀਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਏ ਪਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਸੁਹਣਾ ਏ:

ਹੋਂਠ ਸੁਰਖ਼ ਯਾਕੂਤ ਜਿਉਂ ਲਾਅਲ ਚਮਕਣ, ਠੋਡੀ ਸੇਬ ਵਲਾਇਤੀ ਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ

ਲਕ ਅਲਫ ਹੁਸੈਨੀ ਦਾ ਪਿਪਲਾ ਸੀ, ਜ਼ੁਲਫ ਨਾਗ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਬਾਰ ਵਿੱਚੋਂ

ਦੰਦ ਚੰਬੇ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿ ਹੰਸ ਮੋਤੀ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲੇ ਹੁਸਨ ਅਨਾਰ ਵਿਚੋਂ

ਗਰਦਨ ਕੂੰਜ ਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਰਵਾਂਹ ਫਲੀਆਂ ਹਥ ਕੂਲੜੇ ਬਰਗ ਚਨਾਰ ਵਿੱਚੋਂ

ਫਿਰੇ ਛਣਕਦੀ ਚਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੱਟੀ ਚੜਿਆ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦਾ ਕਟਕ ਕੰਧਾਰ ਵਿਚੋਂ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਜਦ ਨੈਨਾਂ ਦਾ ਦਾਉ ਲੱਗੇ ਕੋਈ ਬਚੇ ਨਾ ਜੂਏ ਦੀ ਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ

 

ਮਕੂਲੇ ਤੇ ਅਖਾਣ-

ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਮਤ ਦੇ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਦੀ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਇਹ ਵੀ ਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸਰੇ ਜ਼ਰਬੁਲਮਿਸਾਲ (ਕਹਾਵਤ) ਤੇ ਅਖਾਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਇਖਤਿਆਰ ਕਰ ਗਏ ਨੇ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਮੁਆਸ਼ਰੇ ਨੂੰ ਤਨਕੀਦੀ (ਪੜਚੋਲੀਆ) ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾ ਏਨਾ ਸੱਚਾ ਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪਰਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ ਏ। ਇਹ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਸੀਬਾ ਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅਵਾਮ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਨੇ ਅਖਾਣ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਨੇ। ਇਹ ਅਖਾਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਾਤ ਦਾ ਨਚੋੜ ਏ ਤੇ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾਤ ਦਾ ਅਰਕ ਨੇ। ਵਾਰਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਏਨੀਆਂ ਵਾਜ਼ਿਆ ਨੇ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰਖਦੀਆਂ ਨੇ:

ਵਾਰਸ ਰੰਨ, ਫਕੀਰ, ਤਲਵਾਰ ਘੋੜਾ ਚਾਰੇ ਥੋਕ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਰ ਨਾਹੀਂ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਦੱਬੀਏ ਮੋਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਫੁਲ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਾੜੀਏ ਨੀ

ਬਿਨਾ ਮੁਰਸ਼ਦਾਂ ਰਾਹ ਨਾ ਹੱਥ ਆਵੇ ਦੁਧ ਬਾਝ ਨਾ ਰਿਝਦੀ ਖੀਰ ਸਾਈ