ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੀਮਾ ਹੈ।

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਚੌਖਟੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਉਘਾੜਨ/ਮਾਨਣ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੁਹਜ ਸਵਾਦ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਟੇਗੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਲਾ ਦੇ ਅਨੰਦ ਦੀ ਸੁਨੱਖੀ ਵੰਡ ਇਨਸਾਨੀ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਾਦੂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤ (ਹੀਰ) ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤਬਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰਕ ਲਾਲਚ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਹ 'ਹੀਰ' ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰਾ ਦੇਖਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲੀ ਬੈਂਤ ਤੀਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਖਦਾ ਇਹ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਬਖਸ਼ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜੁਮਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕਰੀਂ ਅਤਾ ਸਾਈ

ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦੌਲਤ, ਰੱਖੀ ਜ਼ੌਕ ਤੇ ਸ਼ੌਕ ਦਾ ਚਾ ਸਾਈਂ

ਇੱਕ ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਕਿਰਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕੀਂ ਇਹਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਗੇ ਪਰ ਉਹ ਘੁਮੰਡੀ ਹੋਦ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾਈ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਨਿਆਜ਼ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਨਾੜ ਦਾ ਵਾਕਿਫ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨ ਇਸ ਬਰੀਕੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁਖੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਸਾਡੇ ਸਾਮਣੇ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੀਰ ਦਾ ਹਰ ਪਾਠਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਦਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਕਲਾ ਕੌਸ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਸਫ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਹਿਰਦ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿਤਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਤੋਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਉਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆ ਨੂੰ ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੀ ਖਾਸ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਡਮੁੱਲੀ ਵਸਤ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਮਰਤਬੇ ਤੋਂ ਪੈਗੰਬਰੀ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਮਹਾਨ ਲਿਖਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੀ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਚੂਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਭਾਵ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ 'ਪੀਰ ਵਾਰਸ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਰ ਅਸਲ ਪਿਆਰ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹਨੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਉਹਨੇ ਹੀ ਰਬ ਪਾਇਆ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:-