ਵਾਰਸ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਇੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਜ਼ੀ ਦੇ ਦਾਬਿਆਂ ਦੀ ਰੱਤੀ ਭਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੈਦੋਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਂਝੇ ਤੋਂ ਚਾਲਾਕੀ ਨਾਲ ਚੂਰੀ ਮੰਗ ਕੇ ਮੁੜਦੇ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਢਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੀਹਨੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਪਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੈਦੋ ਵੱਲੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹਦੀ ਚੰਗੀ ਭੁਗਤ ਸੰਵਾਦਰੀ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਸਿਰਜੀ ਸਲੇਟੀ ਭੀੜ ਪਈ ਤੇ ਘਬਰਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਪੱਕੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ:-
ਅੰਮਾਂ ਬਸ ਕਰ ਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਹੀਂ, ਗਾਲੀਂ ਦਿਤਿਆਂ ਵੱਡੜਾ ਪਾਪ ਆਵੇ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮੁੜਾਂ ਰੰਝੇਟੜੇ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਬਾਪ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਬਾਪ ਆਵੇ
ਵਿਆਹੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੈਦੇ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਸਹਿਤੀ ਦੇ ਰਾਂਝੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੈ ਪਰ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੋਝ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈ ਕੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸਹਿਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਸੂਫੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਗੁਣੀ ਹੀਰ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਮਰਦ ਲਿਖਾਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਦੇ ਆਏ ਹਨ:
ਚੜ੍ਹਦੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਖਾਨ ਨੂੰ ਜਟ ਵੰਝਲ ਦਿੰਦਾ ਮੱਤ
ਭਟ ਰੰਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਖੁਰੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ
ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ। ਐਪਰ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਉਂਗਲੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਅੱਜ ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਦਾ ਧਿਰ ਨਰਾਂ ਤੋਂ (ਇਸਤਰੀ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ) ਵਧੇਰੇ ਤਕੜੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਝੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਏਨੀ ਜਿਆਲੀ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।
ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਵਾਂਗੂੰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਿਸ ਪਰਵੀਨਤਾ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮ ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮਿਥਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ।
ਕੈਦੋ-ਇੱਕ ਕਲਾਸਕੀ ਖਲਨਾਇਕ
ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਖਲਨਾਇਕ ਕੈਦੋ ਹੈ। ਉਹ ਲੱਤੋਂ ਲੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਦੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਰੀਤਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਜਵਾੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਮਾਜੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਰੋੜਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਮੁਢ ਕਦੀਮੋ ਆਪਣੇ ਹਾਣ ਦਾ ਸਾਥ ਭਾਲਦੀ ਆਈ
