ਹੈ। ਹੱਦਾਂ ਬੰਨੇ ਅਤੇ ਰੋਕਾਂ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਿਤਾਲੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਗੇ। ਰੋਕਾਂ ਤੋੜਨੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸੁਭਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਸਦਾ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਚਲਾ ਬੈਠਣਾ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।

ਏਥੇ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲਿੰਗਕ ਖੁਲ੍ਹ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਗੱਲ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦੂਹਰੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਮਾਪ ਤੋਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਲੱਗ ਭਗ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਪ ਮਰਨ ਪਹਿਰੇ ਤਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਂਝਾ ਅਤੇ ਆਪਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਲਈ ਕੈਦੋ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਿੰਗਕ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਮਾਪ ਤੋਲ ਕਈ ਤਾਰੀਖੀ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕੈਦੋ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਕੋਈ ਸੁੱਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਗੰਦੇ ਅਤੇ ਭੈੜੇ ਪਖ ਛਾਂਟਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੈਕਸ ਭਾਵ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਸਲਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਨਿੱਗਰ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਦੱਬ ਘੁਟ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

 

ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਮਰ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਵਾਲਾ ਅਦਾਰਾ ਹੈ। ਮਨੁਖੀ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਆਨਿਆ ਉਹਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿੱਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪ੍ਰਵੀਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਲਿਸ਼ਕਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਭਾਇਆ ਉਹ ਇੱਕ ਅਛੂਤਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਏਥੇ ਅਸੀਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ, ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਮਾਂਜਣ ਅਤੇ ਵਰਤਣ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਦਖਾਲੇ ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਿਰਤ 'ਹੀਰ' ਦੇ ਪਾਠਕ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਥ ਬੰਦ ਦੀ ਆਖਰੀ ਬੈਂਤ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਮਕਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਚਾਈ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਂਤ ਜਾਂ ਬੈਂਤਾਂ ਏਨੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਰੋਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਬੈਂਤਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਕੀਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਖੇ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਉਤੇ ਉਂਕਰ ਕੇ ਸਾਂਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬੈਂਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਜਾਣ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਫ ਹਾਸਲ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਬੈਂਤਾਂ ਬੱਚੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਪਈ 'ਹੀਰ' ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸਹਿਵਨ ਖੋਲਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਪੰਨੇ ਤੋਂ 61ਵੇਂ ਬੰਦ ਦਾ ਮਕਤਾ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ:-

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਥਾਂ ਦੰਮ ਮਾਰਨੇ ਦੀ, ਚਾਰ ਚਸ਼ਮ ਦੀ ਜਦੋਂ ਘਮਸਾਨ ਹੋਈ