ਅਤੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ (ਬੰਦ 68 ਦੀ ਆਖਰੀ ਬੈਂਤ)

ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੇ ਤੋੜ ਨਵਾਹਣੀ ਹੈ ਸੱਚਾ ਦੇ ਖਾਂ ਕੌਲ ਕਲਾਲ ਹੀਰੇ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਲਿਖ ਕੇ ਠੇਠ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲਫਜ਼, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਰਤ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਾਂਭ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਕੁਝ ਲਫਜ਼ ਏਥੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ:-

ਫੰਦਾ ਲਾਉਣਾ, ਸੁੱਤੀਆਂ ਕਲਾ ਜਗਾਉਣਾ, ਦੁਧ ਵਿੱਚ ਅੱਕ ਚੋਣਾ, ਥਾਲ ਵਿਚ ਪਦਣਾ, ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਪਾਉਣਾ, ਲੂਣ ਮਿਰਚ ਲਾਉਣਾ, ਪੀੜ ਵੰਡਾਉਣੀ, ਯਾਰ ਹੰਢਾਉਣਾ, ਸੱਚ ਨਤਾਰਨਾ, ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਲੋਈ ਮੁਖ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣਾ, ਖੇਹ ਉਡਾਉਣਾ, ਪੂਰੀਆਂ ਪਾਉਣਾ, ਪੰਡ ਚਾਉਣਾ, ਛੱਜ ਵਿੱਚ ਛੱਟਣਾ, ਤਲੀ ਹੇਠ ਅੰਗਿਆਰ ਰੱਖਣਾ, ਦੁਧ ਭਤ ਹੋਣਾ, ਹਠ ਕਰਨਾ, ਮੂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ, ਸੰਢਾ ਚੋਣਾ, ਲੀੜੇ ਲਾਹੁਣਾ, ਕੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਿਆਰ ਰੱਖਣੇ . ਘੋਲ ਘੁਮਾਉਣਾ, ਉਲਟਾ ਖੂਹ ਗੇੜਨਾ, ਭੇਜੇ ਦਾਣੇ ਬੀਜਣੇ, ਚੰਨ ਚਾੜ੍ਹਨਾ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭੰਬੀਰੀਆਂ ਉੜਨਾ, ਬਾਂਦਰ ਫੱਲੀਆਂ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਕਚਰਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਦੜ ਰਾਖਾ, ਜੌਆਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਖੋਤਾ, ਝਾੜ ਝਾੜਨਾ, ਟਹਿਲ ਟਕੋਰ ਕਰਨੀ, ਜਟ ਤੇ ਫਟ ਬੱਧੇ ਚੰਗੇ, ਭੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਊਠ ਪਛਾਣਨੇ, ਦਿਲ ਦੀ ਘੁੰਡੀ ਖੋਲਣਾ, ਥਾਲ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਭਨਣਾ, ਚੰਡੇ ਖੁਰਕਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਰੱਜੇ ਸਾਨ੍ਹ ਵਾਂਗੂੰ ਲੁੰਡੀ ਮਾਰਨਾ, ਰੰਨਾ ਵਲਾਉਣਾ, ਜੀਭ ਸਾਣ ਚਾੜ੍ਹਨੀ, ਮਤਾ ਪਕਾਉਣਾ, ਬੂਹੇ ਬੂਹੇ ਘੁੰਮਣਾ, ਖਲਵਾੜੇ ਕੋਲ ਅੱਗ ਦੱਬਣਾ, ਅਵੱਲੜੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣਾ, ਨਿਹੁੰ ਲਗਾਉਣਾ, ਬੁਰਕੀਆਂ ਗਿਣਨਾ, ਚਿਤੜ ਵਜਾਉਣਾ, ਚੁਬਾਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਪੌੜੀ ਚਾ ਲੈਣਾ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੁਣਨਾ, ਚੋਰ ਉਚੱਕਾ ਚੌਧਰੀ ਗੁੰਡੀ ਰੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬੋਲੀਆਂ ਮਾਰਨਾ, ਲੀਕ ਲਾਉਣੀ, ਖਸਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਖਾਣਾ, ਪਤ ਲਾਹੁਣੀ, ਪੂਜ ਬਹਿਣਾ, ਪਹਾੜ ਤੋਲਣਾ, ਜਵਾਨੀਆਂ ਮਾਨਣਾ, ਝੋਲੀ ਅੱਡਣੀ, ਢਾਕ ਮਟੋੜਨਾ, ਰੀਝ ਲਾਹੁਣੀ, ਭੂਰੇ ਹੋਣਾ, ਖੱਤੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪੈਣਾ, ਯਭ ਪੈਣਾ, ਮੱਥਾ ਡਾਹੁਣਾ।

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਲਫਜ਼ ਅਜੇਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੁਧ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਵਾੜੀ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ੁਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਅਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਲਈ ਸੌ ਸੌ ਲਫਜ਼ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਉਂ ਵਰਤ ਕੇ ਹੀਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵਧ ਨਾਉਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਹੋ ਜਹੀ ਬੇਹੂਦਾ ਹਰਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹਕੀਕਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 'ਹੀਰ' ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਦੀਆਂ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ, ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿਰ ਖਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ, ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈਆ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਆਦਿ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਤ ਉਨ੍ਹਾਂ