ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਲਾਸਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ। ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗੀਤ ਅਚਾਰੀਆ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਮੌਲਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਭਰਪੂਰ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੱਟਾਂ ਬਾਬਤ ਵੀ ਬੇਝਿਜਕ ਕਿੰਤੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਮੌਕੇ ਰੰਗ ਰਲੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰੀਂ ਕਾਫੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
ਕੁਝ ਕਾਵਿਕ ਜਿਗਰ ਪਾਰੇ!
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਜੇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਢਲੀ ਬੈਂਤ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਬੰਦ ਦੀ ਆਖਰੀ ਬੈਂਤ ਤੱਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੀਲੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 'ਹੀਰ' ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਬੰਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਅਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਾਕਮਾਲ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਬੈਂਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਡੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੇਕੇ ਘਰੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਬੰਦ 'ਹੀਰ ਆਖਦੀ ਜੋਗੀਆ ਝੂਠ ਬੋਲੇਂ ਵੰਨਗੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਐਪਰ ਅਸੀਂ ਅਪਣੀ ਇਸ ਰੀਝ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅਜੇਹੀਆਂ ਬੈਂਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਸ਼ ਹੋਰੀਂ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਛੁਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਮੱਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੱਕ ਬੈਂਤ ਜਾਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਜਾਦੂ ਨਿਭਾਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਮਾਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਬੈਂਤਾਂ ਦੇਖੋ:-
ਮਗਰ ਤਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬਾਜ਼ ਛੁੱਟਾ, ਜਾ ਚੰਮੜੇ ਦਾਦ ਪਤਾਲੂਆਂ ਨੂੰ
ਅਤੇ
ਘੱਲਿਆ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਤੋੜ ਲਿਆਵੀਂ ਜਾ ਚੰਮੜੇ ਤੂਤ ਸੰਭਾਲਊਆਂ ਨੂੰ
ਕਿਸੇ ਮੋਟੇ ਪੁਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਭਰਪੂਰ ਵਿਅੰਗ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ:-
ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਟੰਗਾਂ, ਤੇਰਾ ਢਿਡ ਕੁੱਪਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਜਾਪੇ ਸੂਰਤ ਡਟ ਦੀ ਏ।
ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੇ ਕੈਦੋ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਹਦੀ ਕੁੱਲੀ ਨੂੰ ਤੀਲੀ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਦਾ ਸਾਰਾ ਲੁੰਗ ਲਾਣਾ ਭੰਨ ਤੋੜ ਕੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਥਾਪੜਿਆ। ਉਹ ਹੀਰ ਦੇ ਪਿਉ ਚੂਚਕ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਾ ਆਖਦਾ ਹੈ:-
ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਧਲਾਂ ਮੁੰਜ ਕੀਤਾ, ਝੁਘੀ ਲਾ ਮਵਾਤੜਾ ਸਾੜਿਆ ਨੇ
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ 'ਉਧਲਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਕਿੰਨੀ ਭੈੜੀ ਗਾਲ ਹੈ
