ਤੇਰੀ ਚਰਾ ਚਰ ਫਰਕਦੀ ਜੀਭ ਏਵੇਂ ਜਿਉ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮੁਰਕਦੀਆਂ ਸਾਈਆਂ ਦੀਆਂ

ਹੇਠਲੀ ਬੈਂਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਰੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੈ:-

ਧਾਰਾਂ ਖਾਂਘੜਾਂ ਦੀਆਂ, ਝੋਕਾਂ ਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ

ਘੋਲ ਕਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ੇ ਯਾਰੀਆਂ ਦੇ

ਹੀਰ ਜੱਟੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਆਲੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:-

ਮੌਜਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੁਸਨ ਦਰਿਆ ਜੱਟਾ ਅਤੇ ਬੂੰਬਾ ਆਂਵਦਾ ਝਘ ਦਾ ਈ

ਚਿਹਰਾ ਸੁਰਖ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁਲ ਵਾਲਾ, ਵਾਂਗ ਕੋਲਿਆਂ ਸ਼ੋਖਿਉਂ ਮਘਦਾ ਈ

ਗੱਲ ਕੀ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਬਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ!

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਹੀਰ ਨੇ ਬਹਾਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਬਲੂੰਗੜੇ ਵਾਂਗੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੰਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦਰਦੀਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇਸੀ/ਪੇਂਡੂ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ 'ਤੇ ਨਵਾਂ ਨਕੋਰ ਹੈ:-

ਬਦਲ ਹੀਰ ਦੀ ਗਈ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ਹਿਰੋਂ' ਸਹਿਜੇ ਬੋਲਦੀ ਜਿਵੇਂ ਬਲੂੰਗੜਾ ਈ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਖੱਪਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਮਈ ਡੰਗ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ, ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਆਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ 'ਹੀਰ' ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੇ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਮ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਝਾਤੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਐਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

 

ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਜਮ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਹਾਂਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਬੇਕਿਨਾਰ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੌਲਾਂ, ਕਪੜਿਆਂ, ਭਾਂਡਿਆਂ, ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ, ਜ਼ਾਤਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਢਾ ਬੰਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਹ ਤੁਰਿਆ ਹੀ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਪਰ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਦੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਸੰਜਮੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੰਢਿਆ ਹੋਇਆ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਕਲਾ ਦੇ ਪਤੰਗ ਦੀ ਡੋਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਠੇਡੇ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਡਿਗਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਹਦੀ ਪਤੰਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦੀ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਉੜਦੀ ਹੈ। ਬਿਆਨ ਦੇ ਸੰਜਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬੈਂਤਾਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿਉ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਦੂਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਦੋ ਬੈਂਤਾਂ ਕਹਿ ਗਿਆ ਹੈ:-

ਰਾਂਝਾ ਆਖਦਾ ‘ਮਾਂ ਤੇਰੀ ਸਾਨੂੰ ਫੇਰ ਮੁੜ ਰਾਤ ਦੀ ਚੰਬੜੀ ਏ

ਮੀਆਂ ਮੰਨ ਲੈ ਓਸਦਾ ਆਖਿਆ ਤੂੰ ਤੇਰੀ ਹੀਰ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਅੰਬੜੀ ਏ.