ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉਹੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੋ ਛੋਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ "ਕਸਬੇ ਕਮਾਲ ਕੁਨ, ਅਜ਼ੀਜ਼ੇ ਜਹਾਂ ਸ਼ਵੀ" (ਭਾਵ ਜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਮਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ)। ਹਾਂ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਕਸਬ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਦੇਖੇ/ਪੜ੍ਹੇ।

"ਹੀਰ" ਵਿੱਚ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਮੌਲਵੀਆਂ ਭਾਵ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕੀਂ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਹਾਫਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਕਾਰੀ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣਾਉਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:-

ਹਾਫ਼ਜ਼ਾ ਮੈਂ ਖ਼ੁਰ ਵਾ ਰਿੰਦੀ ਕੁਨ ਵ ਖ਼ੁਸ਼ ਬਾਸ਼ ਵਲੇ

ਦਾਮ-ਏ-ਤਜ਼ਵੀਰ ਮਕੁਨ ਚੂੰ ਦਿਗਰਾਂ ਕੁਰਆਨ ਰਾ

(ਐ ਹਾਫਿਜ਼, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਅਤੇ ਰਿੰਦੀ ਕਰ ਅਤੇ ਮੌਜਾਂ ਲੁੱਟ ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੂਜਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਮੱਕਾਰੀ ਦਾ ਜਾਲ ਨਾ ਬਣਾ)

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਬਾਬਤ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਥਨ ਦਿਲਚਸਪ ਪਰ ਇੱਕ ਦਮ ਠੀਕ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਚੂਚਕ (ਇੱਕ ਚੌਧਰੀ) ਦੀ ਆਪਣੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਕਿ ਹੀਰ ਦੇ ਰਾਂਝੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੀ ਬਿਗੜਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਵਾਂ ਗੇ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਵੇ। ਚੂਚਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:-

ਚੂਚਕ ਆਖਿਆ ਜਾ ਮਨਾ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਹ ਤੀਕ ਮਹੀਂ ਚਰਾ ਲਈਏ

ਜਦੋਂ ਹੀਰ ਡੋਲੀ ਪਾ ਤੋਰ ਦੇਈਏ ਰੁਸ ਪਵੇ ਜਵਾਬ ਤਾਂ ਚਾ ਦਈਏ

ਸਾਡੀ ਧੀ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੱਭਾ ਟਹਿਲ ਟਕੋਰ ਕਰਾ ਲਈਏ

ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਅਸੀਂ ਜਟ ਸਦਾ ਖੋਟੇ ਜਟਕਾ ਫੰਦ ਏਥੇ ਹਿਕ ਲਾਈਏ

ਇਸ ਬੈਂਤ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਸਾਫ ਸਾਫ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪਿਆਰ ਗਾਥਾ ਦੀ, ਇਸ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਮਗਾਥਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰਾਂ ਇੱਕ ਸੁਖਾਂਤ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਿਆ ਸਗੋਂ ਏਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੂਝ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ John Keats (1795-1821) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ:-

Our Sweetest songs are those that tell us the saddest thoughts.

(ਸਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਦਾਸ ਖਿਆਲ ਉਲੀਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।

ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂਤ (ਟੈਜਡੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ਼ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਖਾਂਤ (ਕਾਮਡੀ) ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਬੋਲੀ, ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰ, ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪਰ ਸਾਦਾ ਢੰਗ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਰ ਵਾਹੁਣੇ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰਨੇ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਸਮਤੋਲ ਸਿਰਫ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਫੋਕੀ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਬੁਰਕੇ ਥੱਲੇ ਕਈ ਲੋਕ ਬੀਤੇ ਦੀ ਮਾਰੂ ਜਿੱਲ੍ਹਨ