ਹੀਰ ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾ ਹੈ ।

ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਸਾਬਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਿਤੀ, 'ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ', ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਹੋਈ ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰੇ ਅਜਮੇਰ ਕੈਵਟਰੀ ਨੇ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ 1180 ਹਿਜਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 1767 ਈਸਵੀ ਮੁਤਾਬਕ 1823 ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਵਿੱਚ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਵਿਖੇ (ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ) ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਵਾਰਸ-ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾ ਨਾਲ ਕਿਧਰੇ ਰੁਲ-ਖੁਲ ਗਈ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਲਮਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਨਕਲਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਆਂ ਤੇ ਛਪੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਹਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 1947 ਈ. ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛਪੀ ਸੀ।

ਮੀਆਂ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬੇਰਿਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ-ਸੋਲਾਂ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਧ ਪਾਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ 1951 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਨੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਛਪਵਾਇਆ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1967 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ, ਖੋਜੀਆਂ, ਆਲੋਚਕਾਂ/ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹਨ।

ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਮੋਦਰ, ਅਹਿਮਦਗੁੱਜਰ, ਮੁਕਬਲ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਚਰਾਗ ਅਵਾਨ ਆਪਣੀ ਕਲਾ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਜੋੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਥਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਐਸੀ ਕਲਾ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੀਰ- ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਲੰਮਾ ਕਾਫਲਾ ਹੀ ਤੁਰ ਪਿਆ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਹਾਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦਯਾਰ, ਫ਼ਜਲ ਸ਼ਾਹ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਮੌਲਾ ਬਖਸ ਕੁਸ਼ਤਾ, ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢੰਗਰਾਲੀ ਆਦਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੀਰ ਦੇ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਬਲੋਰੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੁਸਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੋਟਿਸ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੀਰ ਦਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਪਲੇ ਦੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਲਿਟਰੇਚਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਹੀਰ ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਅਨੁਸਾਰ- ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਪਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ