ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਖਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੀਰ ਵਿੱਓ ਕਿਹੜੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਹਨ। ਕਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਖੋਜੀਆਂ, ਆਲੋਚਕਾਂ, ਸੰਪਾਦਕਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਪੜਿਆਂ, ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਸਭ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾ ਨੂੰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਧੂਹ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ, ਕਿਤੋਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲ ਤੇ ਅੱਜ ਕਿਤਾਬੇ-ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਵਰਕਾ ਫੋਲ', ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਰਥ ਲੇਖਕਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਪਾਠਕਾਂ, ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਧਰ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪੈਂਤੀ ਕਿੱਸੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ ਨੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ- ਜੋ ਅਜਕਲ ਮਜਬੂਨ ਬੰਨਣ ਦੀ, ਸੋ ਉਸ ਮੈਂ ਨਾ ਕਾਈ, ਵੱਡਾ ਤਅੱਜਬ ਆਵੇ ਯਾਰੋ ਵੇਖ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ। ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਸੁਖੂਨ ਦਾ ਵਾਰਸ ਨਿੰਦੇ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਸ਼ੇਅਰ ਉਹਦੇ ਤੇ ਉਂਗਲ ਧਰਨੀ, ਨਹੀਂ ਕਦਰ ਅਸਾਂ ਨੂੰ। ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਇਨਸ਼ਾ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣ/ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਫਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬੋਲ ਉਠਿਆ- ਸੁਣਾਇਆ ਰਾਤ ਕੋ ਕਿੱਸਾ ਜੋ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਅਹਿਲੇ ਦਰਦ ਕੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਲੂਟ ਲੀਆ।

ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ/ਦਿਮਾਗ/ਜ਼ਜਬਾਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੜਕਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ- ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਛੋਹ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਜੀਵ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਰਸੀ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜੀਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਮਿਥਿਹਾਸਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਮੰਜਰ ਨਿਗਾਰੀ, ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਵਾਲਤਾ, ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ, ਸਮਾਜਕ ਮਿਲਵਰਤਨ-ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ, ਸ਼ਰੀਕੇਬਾਜੀ, ਦਿਉਰ- ਭਰਜਾਈਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ/ਤੇੜਾਂ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਟਿੱਲਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮੀਅਤ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼, ਦੀਨ ਮਜ਼ਬ, ਸੱਥਾਂ, ਰਹਿਣੀਆਂ, ਬਹਿਣੀਆਂ, ਰਮਸ-ਰਿਵਾਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਿਆਹ- ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਮੇਲ, ਬਰਾਤਾਂ, ਦਾਜ-ਦਹੇਜ, ਭਾਂਡੇ-ਟੀਡੇ, ਗਹਿਣੇ-ਗੱਟੇ, ਲੀੜੇ-ਲੱਤੇ, ਸੁਹਾਗ, ਸਿਠਣੀਆਂ, ਖੰਡ ਤਮਾਸ਼ੇ , ਦੁਖ, ਸੁਖ, ਆਚਾਰ-ਵਿਵਹਾਰ, ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ, ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਚੁਗਲੀਆਂ, ਵਿਕਰਾਂ, ਸੋਚਾਂ, ਗਮਾਂ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਉਦਾਸੀਆਂ- ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਲਿਤਰ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ, ਜੱਟ-ਸੁਭਾਵ, ਧਰਤ-ਪਿਆਰ, ਮਾਂ-ਬੋਲ-ਸਨੇਹ, ਲੋਕ-ਲਾਜ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਰਵਾਨਗੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਠੇ ਠਤਾ, ਲਹਿਜੇ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ, ਨਾਟਕੀਅਤਾ, ਸ਼ਬਦ-ਚਿਤਰਕਾਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਿੰਬ, ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਦਾ ਕਮਾਲ, ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਕਲਾ, ਲਹਿਜੇ ਦੀ ਸ਼ੋਖੀ ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ਼, ਕਿਦਾਰ ਨਿਯਾਰੀ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਅਖੌਤਾਂ, ਅਟੱਲ ਸਚਾਈਆਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਤੇ ਵਰਤੋਂ, ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ, ਸ਼ਬਦ- ਭੰਡਾਰ, ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹਤਾ, ਰਸਕਿਤਾ, ਮਿਠਾਸਤਾ, ਸੁਭਾਵਕਤਾ, ਸਰਲਤਾ, ਤਾਜਗੀਅਤਾ ਆਦਿ।

ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ ਕਿੱਸੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਸਗੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਿਬੰਧ, ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਇਕਾਂਗੀ, ਗੀਤ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ, ਕਾਫੀਆਂ, ਦੋਹੜਿਆਂ ਕਲੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰਜਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰੋਂ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ/ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ