ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪੀ ਬਿੰਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋਇਆ ਹਰ ਰੂਪ/ਬਿੰਬ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ, ਮਨੋ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੋੜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਦੇ ਲਿਖੇ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਂ, ਸ਼ਬਦ-ਸੀਮਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਸੀਮਾਂ ਤੋਂ ਆਰ-ਪਾਰ ਸਾਹਿੱਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਯਾਦ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਡੋਲ ਲਾਟ ਵਾਂਗ ਜਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਵੀਸ਼ਰ/ਕਵੀ/ਗਾਇਕ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲਿਆਂ, ਸੱਥਾਂ, ਪਿੜਾਂ, ਇਕੱਠਾਂ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਖੂਬ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।

ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮਾਣਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ- ਸੁੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀਰ ਤੇ ਰਾਂਝਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਲੜਕੀ-ਲੜਕੇ ਤੋਂ 'ਰਾਂਝਾ-ਹੀਰ, ਵਿਖਾਣੀਐ ਉਹ ਪਿਰਗ ਪਿਰਾਤੀ, ਪੀਰ ਮੁਰੀਦਾ ਪਿਰਹੜੀ ਗਾਵਣ ਪ੍ਰਭਾਤੀ' ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਸੂਫੀ, ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਵਸਲ ਤੇ ਬਿਰਹਾ ਨੂੰ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੀਰ ਹੈ ਤੇ ਰਾਂਝਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪਕ ਹੈ- ਰਾਂਝਾ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗਿਆਣੀ ਕਮਲੀ ਕਰ-ਕਰ ਛੱਡੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਰਹਾ, ਤੜਪ ਤੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵੀ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਪਿਆਰ-ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ- ਰਾਂਝਾ, ਰਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਨੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਾਂਝਾ ਹੋਈ, ਸੱਦੋ ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ ਹੀਰ ਨਾ ਆਖੋ ਕੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਤੇ ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਦੇ, ਰਾਂਝੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਬੈਠੀ ਹੀਰ ਦੀ ਮਾਨਸਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਰੂਪਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ-

ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰ ਚੰਗਾ, ਭੱਠ ਖੇੜਿਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣਾ।,

ਮਿਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ।

ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਲੰਮੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਿਆਰ, ਬਿਰਹਾ ਤੇ ਵਸਲ ਦੇ ਰੂਪਕ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਅੰਦਰ 'ਚੋਂ ਖਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਸ਼ ਭਰਨ, ਪ੍ਰਸੰਸਕ, ਸਾਰਥਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਤੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਵਸਲ ਦੀ ਵਿਲਕਣ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਹੀਰ ਦੇ ਰੂਪਕ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ:- ਸਾਡਾ ਰਾਂਝਾ ਤਖਤ ਹਜ਼ਾਰੇ, ਤਖਤੋਂ ਕਦੀ ਨਾ ਉਠਦਾ, ਝੰਗ ਸਿਆਲੀ ਬੈਠਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਖਿੱਚਾਂ ਪਾ-ਪਾ ਕੁੱਠਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਲਬੇਲੇ ਕਵੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹੀ ਚਾਹਤ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਰ ਬਸ਼ਿੰਦਾ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਸਖਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ:-

ਆ ਵੀਰਾ ਰਾਂਝਿਆ, ਆ ਭੈਣੇ ਹੀਰੇ, ਸਾਨੂੰ ਛੋੜ ਜਾਵੋ, ਬਿਨਤੁਸੀ ਅਸੀਂ ਸਖਣੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੇ ਚੰਨ ਅਤੇ ਖਿੜੀਆਂ ਚਾਨਣੀਆਂ ਮਤਾਂ ਵੇਲੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਝਰਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰੁਮਾਂਟਕ, ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:- ਜਦ ਰਾਤ ਚਾਨਣੀ ਖਿੜਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਰਾਗ ਇਲਾਹੀ ਛਿੜਦਾ ਹੈ।

ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਲੋਹੜਾ ਆਂਦਾ ਹੈ ਜੋਬਨ ਤੇ ਬਿਰਹਾ ਭਿੜਦਾ ਹੈ। ਵੰਝਲੀ ਵਹਿਣਾ ਵਿੱਚ ਰੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰਬਾ