ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਾਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਗੁੱਝੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਚੰਦਨ ਵਲੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਨੇ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣੋ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੂਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਬੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਆਹੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਕੋਈ ਦੋ ਘੰਟੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੇਧ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਗਲਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਓਥੋਂ ਹਿੱਲਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਬੈਨਰਾਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਓਥੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ 99% ਜਨਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੜ੍ਹਣਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੂਲ ਮੁਤਾਬਕ ਬੈਨਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਰੁੱਸਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਗੋਂਡ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾਦਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੋਣਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਫੁੱਲ, ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਚੁਗਦੇ ਚੁਗਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਬੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਕਿ ਕੇਕੜਿਆਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹਦੇ ਫੜ੍ਹਦੇ ਉਹ ਲਿਖਣ-ਕਲਾ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾ ਬਨਣਗੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਦਰਜਨ ਲੋਕ-ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਜੀਬੋ-ਗ਼ਰੀਬ ਤਜ਼ਰਬਾ ਅਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਟੋਲਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਇਹਨਾਂ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੁਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੈਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਗਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਇਹ ਕੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹੈ?" ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੰਦਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਬਣਾਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਅਸੀਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਾਂ. ਲਿਖ।"

ਇਕ ਮਾਟੇ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

"ਹੂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਨੇ। ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇਗੀ?" ਉਸ ਨੇ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

"ਹਾਂ, ਪੜ੍ਹ ਲਵੇਗੀ ਤੇ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇਗੀ ਕਿ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।"

"ਫਿਰ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਚੰਗੀ ਹੈ।"

"ਐਨਾ ਕੁ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਐਨੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਵੀ ਲਵੇ। ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।"

ਚੰਦਨ ਨੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਪਰੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਵਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,

ਇਹ ਜੰਗਲ ਅਪਨਾ ਰੋ. ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਪਨਾ ਰੇ

ਇਹ ਗਲੀ ਅਪਨੀ ਰੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਅਪਨੀ ਰੇ

ਜੰਗਲ ਅਪਨਾ, ਪਹਾੜ ਅਪਨਾ, ਗਲੀ ਅਪਨੀ, ਧਰਤੀ ਅਪਨੀ ਹੋ।

'         ਹੋ' ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਕਿ ਕੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਬੰਧੀ ਰਿਹਰਸਲ