ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਨਵੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਓਟਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਕੰਨੰਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤਾਂ ਵੈਸੇ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫਟਕਦੀ। ਗਮ, ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਹੰਢਾਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਪੱਟ ਲੈਂਦਾ। 'ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸੇ ਸਭਾਅ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਂ-ਵਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਓਪਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਹੇ ਨਾ, ਲੱਚੱਕਾ!' ਤਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਤੇਰ ਗਈ ਸੀ। ਕੰਨੰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਕਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਲੱਚੱਕਾ ਨੂੰ ਹੱਸਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕੰਨੰਨਾ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਿਕਰੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਪਈ ਹੁੰਦੀ। ਹੁਣ ਲੱਚੱਕਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਪਰ ਸੁਬਹ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਉੱਭਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ।

ਉਸ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਉਹ ਧੁਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਲ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਸੱਭ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਹੱਥ ਘੁੱਟੇ। ਅੱਖਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕਮਾਂਡਰ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ਪੂਰੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਦ ਮਿਲੀ।

"ਕੈਸੇ ਰਹੇ ਈਸ਼ਵਰ ਭਾਈ?"

"ਨਾਟੇ ਨਾਟੇ, ਨਾਰੇ ਨਾਰੇ (ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ, ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ)।"

"ਅੱਰ..ਰ..ਰ..ਰੇ ਆਪ ਤੋਂ ਗੋਡੀ ਬੋਲਨੇ ਲਗੇ।"

"ਬੱਸ, ਐਨੀ ਹੀ। ਮੇਰੀ ਪਕੜ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।"

ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, 'ਐਨੇ ਦਿਨ ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਮੈਨੂੰ ਫਜੂਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ/ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕਰੀਮਨਗਰ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਨਹਾਉਣ ਗਈਆਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਲੂੰ-ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਗਰੀਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਆਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵੱਲ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਥ ਵਜੋਂ ਤੁਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਛਾਤੀਆਂ ਵੱਢੀਆਂ, ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਮਿਰਚਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਘਰ-ਬਾਰ, ਪਿੰਡ-ਗਰਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ? ਮੈਂ